کمبود گازوئیل در جهان؛ صادرات ۱۰ درصد سقوط کرد

به گزارش اقتصاد معاصر؛ بازار جهانی گازوئیل در پاییز ۲۰۲۶ با یکی از جدی‌ترین دوره‌های کمبود عرضه در سال‌های اخیر مواجه شده است؛ بحرانی که برخلاف دوره‌های معمول افزایش قیمت نفت، صرفاً از کمبود نفت خام ناشی نمی‌شود، بلکه کاهش ظرفیت پالایش، اختلال در صادرات فرآورده‌های نفتی، تنش‌های ژئوپلیتیکی، افت ذخایر تجاری و محدودیت حمل‌ونقل دریایی، بازار فرآورده‌های میان‌تقطیر را تحت فشار قرار داده است.

کاهش عرضه و تشدید بحران در بازار جهانی

مهم‌ترین ویژگی بازار جهانی گازوئیل در سال ۲۰۲۶، فاصله گرفتن روند عرضه فرآورده‌های نفتی از وضعیت عرضه نفت خام است. در حالی که بخشی از صادرات نفت خام کشورهای تولیدکننده خاورمیانه در ماه‌های اخیر بهبود یافته، تولید و صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده همچنان با محدودیت جدی روبه‌رو است.

بر اساس گزارش اکتبر آژانس بین‌المللی انرژی، صادرات دریایی گازوئیل و گازاویل جهان در ۹ ماه نخست سال جاری میلادی به‌طور متوسط به حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ رقمی که ۱۰ درصد کمتر از مدت مشابه سال ۲۰۲۵ استصادرات دریایی گازوئیل و گازاویل جهان در ۹ ماه نخست سال جاری میلادی به‌طور متوسط به حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ رقمی که ۱۰ درصد کمتر از مدت مشابه سال ۲۰۲۵ است. همچنین در سپتامبر، صادرات جهانی این فرآورده حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز کمتر از سپتامبر سال گذشته بود.

بخش مهمی از این کاهش به افت صادرات روسیه و کشورهای خاورمیانه مربوط می‌شود. مجموع صادرات خالص گازوئیل این دو منطقه در سپتامبر به حدود ۸۲۰ هزار بشکه در روز رسید که در مقایسه با سال قبل حدود ۱.۳ میلیون بشکه در روز کاهش نشان می‌دهد. این افت بیش از ۶۰ درصدی، یکی از عوامل اصلی تشدید کمبود عرضه در بازارهای بین‌المللی بوده است.

در همین حال، افزایش صادرات آمریکا و چین نتوانسته است کاهش عرضه این دو منطقه را جبران کند. صادرات بیشتر از سوی این دو کشور در مقایسه با سال گذشته حدود ۶۱۰ هزار بشکه در روز به بازار کمک کرده، اما حجم صادرات آنها نسبت به اوج ماه اوت نیز کاهش یافته است.

به این ترتیب، مشکل بازار جهانی صرفا کاهش تولید یک کشور یا اختلال در یک مسیر صادراتی نیست، بلکه هم‌زمانی افت عرضه چند صادرکننده بزرگ، انعطاف‌پذیری تجارت جهانی گازوئیل را کاهش داده است.

جنگ و اختلال در زنجیره تأمین خاورمیانه

تنش‌های نظامی در خاورمیانه از مهم‌ترین عوامل تغییر وضعیت بازار گازوئیل در سال جاری میلادی بوده است. حملات به زیرساخت‌های انرژی، محدودیت فعالیت پالایشگاه‌ها و نااطمینانی در تردد نفتکش‌ها، جریان صادرات فرآورده‌های نفتی از این منطقه را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است.

اگرچه صادرات نفت خام کشورهای حاشیه خلیج فارس در سپتامبر بهبود پیدا کرد، اما صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده با سرعت بسیار کمتری بازیابی شد. طبق آمار آژانس بین‌المللی انرژی، صادرات فرآورده‌های نفتی خاورمیانه در سپتامبر با افزایش ۲۱۰ هزار بشکه‌ای به حدود ۱.۹ میلیون بشکه در روز رسید؛ در حالی که این رقم پیش از بحران حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز بودصادرات فرآورده‌های نفتی خاورمیانه در سپتامبر با افزایش ۲۱۰ هزار بشکه‌ای به حدود ۱.۹ میلیون بشکه در روز رسید؛ در حالی که این رقم پیش از بحران حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز بود.

این اختلاف نشان می‌دهد بازگشت جریان نفت خام به بازار لزوما به معنای بازگشت عرضه گازوئیل و سایر فرآورده‌ها نیست. پالایشگاه‌هایی که در جریان درگیری‌ها آسیب دیده یا فعالیت آنها محدود شده است، برای بازگشت به ظرفیت عملیاتی به زمان نیاز دارند. علاوه بر این، انتقال فرآورده‌های نفتی از مسیرهای دریایی با ریسک و هزینه بیشتری همراه شده است.

تنگه هرمز نیز همچنان یکی از نقاط حساس بازار محسوب می‌شود. افزایش خطر حمل‌ونقل دریایی، استفاده از روش‌های پیچیده‌تر انتقال محموله و بالا رفتن هزینه بیمه و کرایه نفتکش‌ها، هزینه نهایی صادرات فرآورده‌های نفتی را افزایش داده است.

آژانس بین‌المللی انرژی همچنین گزارش داده است که جریان کلی نفت از تنگه هرمز در سپتامبر به حدود ۱۰.۹ میلیون بشکه در روز رسیده؛ رقمی که در مقایسه با سطح پیش از جنگ همچنان پایین‌تر است. با این حال، عقب‌ماندگی صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده نسبت به نفت خام، نشان می‌دهد بازسازی زنجیره تأمین سوخت همچنان با دشواری مواجه است. 

روسیه؛ محدودیت تولید در کنار بازگشت محتاطانه صادرات

روسیه یکی دیگر از عوامل تعیین‌کننده وضعیت بازار جهانی گازوئیل است. این کشور پیش از تشدید بحران‌های ژئوپلیتیکی، یکی از تأمین‌کنندگان مهم گازوئیل در بازارهای بین‌المللی به شمار می‌رفت؛ اما حملات به پالایشگاه‌ها، محدودیت‌های عملیاتی و سیاست‌های صادراتی، توان عرضه این کشور را کاهش داده است.

در سال ۲۰۲۶، آسیب به تأسیسات پالایشی روسیه و کاهش ظرفیت عملیاتی برخی واحدها، امکان افزایش سریع صادرات را محدود کرده است. به همین دلیل، حتی تغییر سیاست‌های صادراتی نیز به‌تنهایی نمی‌تواند عرضه این کشور را به سطح موردنیاز بازار بازگرداند.

در اکتبر، توافقی میان دولت دونالد ترامپ و روسیه برای تسهیل صادرات گازوئیل این کشور مطرح شد. بر اساس اعلام طرف روسی، قرار بود محموله‌های جدیدی به بازار آمریکا و سایر مقاصد ارسال شود. با این حال، تحلیلگران بازار معتقد بودند حجم محموله‌های اعلام‌شده در مقایسه با کسری عرضه جهانی بسیار محدود است.

رویترز گزارش داد که محموله اولیه حدود ۳۰۰ هزار تن، معادل تقریبی ۲.۲۵ میلیون بشکه، در صورت توزیع طی یک ماه تنها معادل حدود ۷۳ هزار بشکه در روز خواهد بود. این در حالی است که به گفته یکی از تحلیلگران شرکت Kpler، برای ایجاد تغییر محسوس در وضعیت بازار به حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز عرضه اضافی نیاز است.

بنابراین، بازگشت محدود گازوئیل روسیه به بازار می‌تواند بخشی از فشار عرضه را کاهش دهد، اما در شرایط فعلی جایگزین قابل‌توجهی برای حجم صادرات ازدست‌رفته این کشور و خاورمیانه نخواهد بود.

وضعیت بازار آسیا؛ بازگشت نفت خام بدون احیای واردات گازوئیل

آسیا، به‌عنوان بزرگ‌ترین منطقه واردکننده انرژی جهان، یکی از مناطقی است که آثار کمبود گازوئیل را به‌وضوح تجربه می‌کند. اهمیت این منطقه از آن جهت است که علاوه بر مصرف بالای سوخت در حمل‌ونقل، صنایع، کشاورزی و تولید برق، بخش مهمی از تجارت جهانی فرآورده‌های نفتی نیز به کشورهای آسیایی وابسته است.

بر اساس گزارش رویترز در دوم نوامبر ۲۰۲۶ و داده‌های شرکت Kpler، واردات نفت خام آسیا در اکتبر به حدود ۲۶.۳۹ میلیون بشکه در روز رسید؛ در حالی که این میزان در سپتامبر ۲۴.۲۴ میلیون بشکه در روز بود. به این ترتیب، واردات نفت خام این منطقه به سطح پیش از جنگ نزدیک شد.

با این حال، واردات فرآورده‌های پالایش‌شده از جمله گازوئیل و بنزین همچنان ضعیف باقی ماند. این مسئله نشان می‌دهد مشکل اصلی بازار آسیا دیگر صرفا دسترسی به نفت خام نیست، بلکه ظرفیت تبدیل نفت خام به فرآورده و انتقال آن به بازار مصرف نیز با محدودیت روبه‌رو استمشکل اصلی بازار آسیا دیگر صرفا دسترسی به نفت خام نیست، بلکه ظرفیت تبدیل نفت خام به فرآورده و انتقال آن به بازار مصرف نیز با محدودیت روبه‌رو است.

چین در این میان نقش مهمی دارد. این کشور یکی از تأمین‌کنندگان اصلی فرآورده‌های نفتی بازار آسیاست و تغییر سیاست‌های صادراتی آن می‌تواند بر توازن عرضه منطقه اثر بگذارد. پکن در ماه‌های گذشته برای حفاظت از ذخایر داخلی و تأمین نیاز پالایشگاه‌ها، محدودیت‌هایی بر صادرات فرآورده‌های نفتی اعمال کرده بود.

در اکتبر، چین با ازسرگیری صدور مجوز صادرات سوخت، امکان ارسال محموله‌های جدید را فراهم کرد. با این حال، حجم مجوزهای صادرشده برای صادرات ترکیبی بنزین، گازوئیل و سوخت جت حدود ۳.۷ میلیون تن بود که از سطح مورد انتظار برای سپتامبر کمتر محسوب می‌شد.

در نتیجه، هرچند افزایش صادرات چین می‌تواند بخشی از نیاز بازار آسیا را تأمین کند، اما تا زمانی که سیاست‌های صادراتی این کشور و میزان واقعی بارگیری محموله‌ها مشخص نباشد، نمی‌توان روی آن به‌عنوان راه‌حل اصلی کمبود گازوئیل حساب کرد.

اروپا و آمریکا؛ فشار بر پالایشگاه‌ها و افزایش هزینه سوخت

اروپا به دلیل وابستگی به واردات فرآورده‌های نفتی و محدودیت انعطاف‌پذیری ظرفیت پالایشی، در برابر کاهش صادرات روسیه و خاورمیانه آسیب‌پذیری بالایی دارد. کاهش عرضه محموله‌های وارداتی، افزایش هزینه حمل‌ونقل و رقابت برای تأمین سوخت، بازار گازوئیل این منطقه را تحت فشار قرار داده است.

بر اساس گزارش مؤسسه S&P Global در ۱۹ اکتبر، بازار فیزیکی گازوئیل اروپا همچنان با محدودیت شدید عرضه روبه‌رو بود. حاشیه قیمت گازوئیل فیزیکی با شاخص نفت خام برنت در بازار ARA (آمستردام، روتردام و آنتورپ) در ۱۶ اکتبر از ۷۴ دلار به ازای هر بشکه عبور کرد؛ سطحی که نشان‌دهنده افزایش قابل‌توجه ارزش گازوئیل در مقایسه با نفت خام است.

در آمریکا نیز افزایش قیمت گازوئیل به یکی از نگرانی‌های اصلی بازار انرژی تبدیل شده است. داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد ذخایر سوخت‌های تقطیری این کشور در هفته منتهی به ۲۳ اکتبر به حدود ۱۰۲.۸ میلیون بشکه رسیده است. این رقم در مقایسه با ۱۰۷.۴ میلیون بشکه در هفته منتهی به ۱۸ سپتامبر، حدود ۴.۶ میلیون بشکه کاهش نشان می‌دهد.

در همین شرایط، دولت آمریکا تلاش کرده است با تشویق پالایشگاه‌ها به افزایش تولید گازوئیل و تسهیل ورود محموله‌های خارجی، فشار بازار را کاهش دهد. با این حال، وابستگی به واردات، محدودیت ظرفیت تولید و رقابت با خریداران سایر مناطق، همچنان از موانع اصلی بهبود وضعیت عرضه است.

در آفریقای جنوبی نیز اثر افزایش قیمت جهانی فرآورده‌های نفتی بر هزینه سوخت مشاهده می‌شود. رویترز در سوم نوامبر گزارش داد که دولت این کشور برای کاهش فشار بر مصرف‌کنندگان، کاهش موقت عوارض سوخت را در دستور کار قرار داده است. این تصمیم نشان می‌دهد افزایش قیمت فرآورده‌های نفتی به مسئله‌ای فراتر از بازارهای عمده مصرف تبدیل شده و کشورهای واردکننده را نیز به اتخاذ سیاست‌های حمایتی وادار کرده است.

قیمت گازوئیل؛ فاصله زیاد فرآورده با نفت خام

یکی از شاخص‌های مهم برای ارزیابی وضعیت بازار گازوئیل، فاصله قیمت این فرآورده با نفت خام است که در بازار انرژی با عنوان «کرک اسپرد» یا حاشیه پالایشی شناخته می‌شود.

در شرایط عادی، قیمت گازوئیل تحت تأثیر قیمت نفت خام، هزینه پالایش، حمل‌ونقل و وضعیت عرضه و تقاضا قرار دارد. اما در سال ۲۰۲۶، محدودیت عرضه فرآورده‌ها باعث شده قیمت گازوئیل با سرعت بیشتری نسبت به نفت خام افزایش یابد.

طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، قیمت جهانی گازوئیل در سپتامبر از مرز ۲۰۰ دلار به ازای هر بشکه عبور کرد و به رکوردهای تاریخی رسید. اگرچه این قیمت‌ها پس از فروکش نسبی برخی فشارهای بازار کاهش یافتند، اما همچنان نزدیک به دو برابر قیمت نفت خام و سطوح پیش از بحران باقی مانده‌اند.

این وضعیت نشان می‌دهد کاهش قیمت نفت خام به‌تنهایی برای بازگشت قیمت گازوئیل به سطوح عادی کافی نیست. تا زمانی که ظرفیت پالایش، صادرات و ذخایر فرآورده‌های نفتی بهبود پیدا نکند، حاشیه قیمت گازوئیل در مقایسه با نفت خام می‌تواند در سطوح بالایی باقی بماند.

چشم‌انداز بازار تا سال ۲۰۲۷

پیش‌بینی نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد بازار جهانی گازوئیل در ماه‌های آینده همچنان با ریسک کمبود عرضه مواجه خواهد بود. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش اکتبر خود پیش‌بینی کرده است که فعالیت پالایشگاه‌های جهان پس از رسیدن به کف فصلی ۸۱.۳ میلیون بشکه در روز در اکتبر، تا پایان سال به ۸۴.۶ میلیون بشکه در روز افزایش یابد.

این افزایش تولید می‌تواند در سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۷ بازار گازوئیل را به سمت مازاد عرضه سوق دهد و زمینه افزایش ذخایر را فراهم کند. با این حال، آژانس تأکید کرده است که این بهبود برای جبران کسری انباشته‌شده در سال ۲۰۲۶ کافی نخواهد بود و بازار همچنان تا بخش قابل‌توجهی از سال ۲۰۲۷ با محدودیت عرضه مواجه می‌ماند بازار همچنان تا بخش قابل‌توجهی از سال ۲۰۲۷ با محدودیت عرضه مواجه می‌ماند.

از سوی دیگر، تقاضای جهانی نفت نیز تحت تأثیر افزایش قیمت سوخت و کاهش فعالیت اقتصادی در حال تعدیل است. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده است تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ به‌طور متوسط ۲.۶ میلیون بشکه در روز کاهش یابد و گازوئیل حدود ۲۵ درصد از این افت را به خود اختصاص دهد. این کاهش تقاضا تا حدودی از شدت فشار بازار می‌کاهد، اما به‌معنای برطرف شدن مشکلات ساختاری عرضه نیست.

افزایش ذخایر راهبردی و آزادسازی محموله‌های اضطراری نیز از دیگر ابزارهای مدیریت بحران است. کشورهای عضو گروه هفت در دوم اکتبر بر تسریع عرضه حجم توافق‌شده در چارچوب اقدام جمعی آژانس بین‌المللی انرژی تأکید کردند و عرضه سریع گازوئیل را در اولویت قرار دادند. با این حال، آزادسازی ذخایر اضطراری بیشتر نقش تسکینی دارد و نمی‌تواند جایگزین پایدار تولید و صادرات پالایشگاهی شود.

بر این اساس آینده بازار جهانی گازوئیل به سه عامل اصلی بازگشت ظرفیت پالایشگاهی خاورمیانه و روسیه، کاهش ریسک‌های امنیتی مسیرهای انتقال انرژی و افزایش صادرات فرآورده‌های نفتی از سوی کشورهای دارای ظرفیت مازاد، به‌ویژه چین و آمریکا وابسته است. در صورت تحقق این شرایط، امکان بهبود تدریجی عرضه در سال ۲۰۲۷ وجود دارد؛ اما تداوم درگیری‌ها، اختلال در حمل‌ونقل دریایی و تأخیر در بازگشت پالایشگاه‌ها می‌تواند دوره کمبود را طولانی‌تر کند.

جمع‌بندی اینکه بازار جهانی گازوئیل بیش از آنکه با بحران دسترسی به نفت خام مواجه باشد، گرفتار بحران تولید و توزیع فرآورده‌های پالایش‌شده است. کاهش صادرات روسیه و خاورمیانه، افت ذخایر، محدودیت پالایشگاه‌ها و افزایش هزینه حمل‌ونقل، این فرآورده را به یکی از حساس‌ترین بخش‌های بازار جهانی انرژی تبدیل کرده است؛ وضعیتی که حتی با کاهش نسبی قیمت نفت خام نیز به‌سرعت برطرف نخواهد شد./مهر