اهداف کریدوری بایدن از سفر به آنگولا

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ اخیرا جو بایدن، رئیس جمهور ایالات متحده، در سفر دو روزه از کشور آفریقایی آنگولا بازدید کرد. اکنون این پرسش مطرح می‌شود که چه عاملی باعث شده تا وی در واپسین روزهای ریاست خود به آنگولا برود که معمولا قبلا جایگاه مهمی در سیاست خارجی ایالات متحده نداشته است؟ 

به باور کارشناسان، در کانون این سفر، «کریدور لوبیتو» قرار دارد که برای صادرات معادن آفریقا از اهمیت راهبردی برخوردار است. لوبیتو نخستین کریدور اقتصادی استراتژیک بود که تحت عنوان «مشارکت جهانی برای زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری (PGII)» در ماه می‌ ۲۰۲۳ راه‌اندازی شد. در حاشیه اجلاس سران گروه ۲۰ دهلی نو در سپتامبر ۲۰۲۳، اتحادیه اروپا و ایالات متحده یک سند مشترک برای حمایت از توسعه این کریدور منتشر کردند. 

مقابله با چین 

آنگولا از معدود کشورهای آفریقایی بوده که روابط نسبتا گرمی با ایالات متحده برقرار کرده است. برای نمونه اخیرا بسیاری از کشورهای ساحلی آن مانند نیجر، توافقنامه نظامی خود با این کشور را فسخ کرده‌اند. امضای توافقنامه همکاری نظامی در واشنگتن در ۷ ژوئن سال جاری بین وزیر دفاع آنگولا و معاون وزیر دفاع ایالات متحده، نقطه عطفی در این همکاری محسوب می‌شود. این توافق شامل تولید تجهیزات لجستیک نظامی مانند وسایل نقلیه، خودروهای زرهی سبک و هواپیما در داخل آنگولا می‌شود. 

همچنین دو کشور توافق کردند که در مورد تقویت روابط در حوزه‌های نظامی و امنیتی در سال ۲۰۲۵ رایزنی کنند. هدف واشنگتن روشن است و آن جلوگیری از ایجاد پایگاه دریایی چین در آنگولا بوده که به لحاظ استراتژیک در جنوب غربی سواحل اقیانوس اطلس آفریقا واقع شده است، زیرا چنین پایگاهی تهدید مستقیم برای امنیت ملی ایالات متحده خواهد بود. البته این توافق نظامی را می‌توان در راستای اهداف اقتصادی و به ویژه کریدور مهم و راهبردی لوبیتو توضیح داد که برای نفوذ واشنگتن در این قاره حیاتی است. 

در این راستا و در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۳ در بروکسل، ایالات متحده، اتحادیه اروپا، آنگولا، جمهوری دموکراتیک کنگو (DRC)، زامبیا، بانک توسعه آفریقا (AfDB) و شرکت مالی آفریقایی یادداشت تفاهمی برای توسعه کریدور لوبیتو امضا کردند که هدف از این پروژه، اتصال جنوب جمهور دموکراتیک کنگو و شمال غربی زامبیا به مسیرهای تجارت جهانی از طریق بندر لوبیتو آنگولا بود. 

براساس ادعای رسانه‌های غربی، این پروژه قاطعانه‌ترین اقدام اخیر واشنگتن برای به چالش کشیدن نفوذ چین در بازار مواد معدنی حیاتی آفریقا است. هر چند بیشتر مواد معدنی صادر شده از لوبیتو در حال حاضر به آسیا می‌روند اما پروژه ۱۰۰ میلیون دلاری اخیر با هدف هدایت این صادرات، عمدتا به ایالات متحده و کشورهای غربی خواهد بود. باید توجه داشت که پروژه کریدور لوبیتو، پاسخ هر چند دیر ایالات متحده به طرح کمربند و جاده چین است. 

تاکنون ۵۲ کشور آفریقایی، یادداشت‌های تفاهمی را با چین امضا کرده‌اند که منجر به میلیاردها سرمایه‌گذاری در جاده‌ها، راه‌آهن‌ها، بنادر، فرودگاه‌ها و سایر زیرساخت‌های حیاتی آفریقا شده است. این امر نه فقط ارتباطات حمل‌و‌نقلی را در این قاره بهبود می‌بخشد، بلکه دسترسی چین به ذخایر عظیم منابع معدنی مهم استراتژیک را امکانپذیر می‌کند. این سیاست پکن در دو دهه گذشته، منجر به کنترل ۷۲ درصد از تولید کبالت و مس در معادن جمهوری دموکراتیک کنگو (DRC) توسط شرکت‌های چینی شده است. 

وضعیت مشابهی در زامبیا نیز وجود دارد که حدود ۶۰۰ شرکت چینی فعال در منطقه «Copperbelt»، دو منطقه ویژه اقتصادی ایجاد و با یوان چین معامله می‌کنند. البته شرکت سرمایه‌گذاری آمریکایی «بلک راک» نیز در این منطقه فعالیت می‌کند و دارای سهام کنترلی در چندین شرکت فعال در استخراج مس است. در این راستا، ایالات متحده در راستای دفاع از منافع اقتصادی خود به دنبال تقویت توافقنامه‌های نظامی هم خواهد بود. برای نمونه در سال ۲۰۲۲، فرماندهی نیروهای آمریکایی در آفریقا (آفریکام)، یک دفتر منطقه‌ای را در سفارت ایالات متحده در زامبیا افتتاح کرد که وظیفه آن رسما گسترش همکاری با کشورهای آفریقایی در زمینه آموزش پرسنل نظامی و نیروهای امنیتی برای تضمین ثبات سیاسی داخلی بود اما نقش این بخش منطقه‌ای آفریکام همچنین شامل تضعیف نفوذ چین در کشور و حفاظت از منافع بلک راک و سایر شرکت‌های آمریکایی تلقی می‌شود. 

سرمایه‌گذاری‌های بزرگ پکن در استخراج منابع معدنی عمدتا مس و کبالت، در آفریقا از جمله در جمهوری دموکراتیک کنگو و زامبیا، این کشور را قادر ساخته تا به رهبری جهانی در تولید باتری‌های خودروهای الکتریکی دست یابد. بنابراین، واشنگتن علاقه آنگولا را در تقویت روابط با ایالات متحده و به طور کلی غرب، به منظور دستیابی به منابع جدید سرمایه‌گذاری و فناوری‌های مدرن، فرصتی عالی برای ضربه زدن به مواضع روسیه و چین در آفریقا و همچنین مقابله با آن می‌داند. 

جزئیات کریدور لوبیتو 

بنابراین ایالات متحده و کلا غرب به دنبال افزایش نقش اقتصادی-امنیتی خود در آنگولا و بندر لوبیتو هستند. کریدور لوبیتو شامل یک خط راه‌آهن به طول ۱۳۰۰ کیلومتر بوده که از آنگولا و از اقیانوس اطلس تا مرزهای این کشور با جمهوری دموکراتیک کنگو و زامبیا عبور می‌کند. هر چند شرکت‌های سازنده اهدافی را برای جابه‌جایی محموله در خط راه‌آهن و از طریق ترمینال اختصاصی بندر در نظر گرفته‌اند اما پیش‌بینی می‌شود که افزایش تقاضا برای مواد معدنی حیاتی، به‌ ویژه از اتحادیه اروپا و ایالات متحده، به هر حال باعث افزایش حجم تردد از این مسیر شود. 

اخیرا چندین تفاهم‌نامه و توافقنامه با تمرکز مستقیم یا غیرمستقیم بر توسعه کریدور لوبیتو امضا شده است. به عنوان مثال تفاهم‌نامه امضا شده توسط اتحادیه اروپا، ایالات متحده، جمهوری دموکراتیک کنگو، زامبیا، آنگولا، بانک توسعه آفریقا (AfDB) و شرکت مالی آفریقا (AFC)، گسترش خط راه‌آهن به زامبیا را توضیح می‌دهد. در همین حال، موافقتنامه آژانس تسهیل حمل‌و‌نقل ترانزیت کریدور لوبیتو (LCTTFA) که توسط دولت‌های آنگولا، جمهوری دموکراتیک کنگو و زامبیا راه‌اندازی شده، تجارت داخلی و فرامرزی در طول کریدور را تسریع خواهد کرد و مشارکت شرکت‌های کوچک و متوسط (SMEs) را در زنجیره‌های ارزش افزایش می‌دهد. 

واشنگتن، یک میلیارد دلار برای نوسازی ۱۳۰۰ کیلومتر راه‌آهن لوبیتو و همچنین ساخت یک خط راه‌آهن مدرن به طول ۸۰۰ کیلومتر برای آنگولا به زامبیا اختصاص داد. انتظار می‌رود این خط به کریدور حمل‌ونقل مواد معدنی مهم مانند کبالت و مس که برای تولید خودروهای برقی و سایر محصولات ضروری هستند، تبدیل شود. 

مراحل آزمایشی مسیر در حال انجام است. در پایان ماه آگوست سال جاری، سی‌ان‌ان گزارش داد که یک کشتی کانتینری، حامل اولین محموله مس از طریق راه‌آهن جمهوری دموکراتیک کنگو به بندر لوبیتو ارسال شد. مسیر ۱۳۰۰ کیلومتری از شهر کولوزی که یکی از بزرگترین ذخایر مس و کبالت جهان در آن قرار دارد، در ۶ روز به پایان رسید، در حالی که قبلا ۳۰ روز طول می‌کشید تا محموله از طریق جاده منتقل شود. 

اهمیت این کریدور به گونه است که از زمان راه‌اندازی این پروژه در اکتبر ۲۰۲۳ که بایدن آن را «بزرگترین سرمایه‌گذاری ایالات متحده در زیرساخت‌های راه‌آهن در آفریقا» نامید، ایالات متحده قصد دارد که بیش از ۳ میلیارد دلار برای تامین مالی پروژه‌های لوبیتو اختصاص دهد. از این مبلغ، ۹۰۰ میلیون دلار برای ساخت دو نیروگاه بزرگ خورشیدی با ظرفیت ۵۰۰ مگاوات انرژی تجدیدپذیر و ۳۶۳ میلیون دلار برای ساخت ۱۸۶ پل پیش‌ساخته اختصاص یافته است. علاوه بر این، در این مدت بانک توسعه آفریقا (ADB) نیز ۱.۶ میلیارد دلار برای توسعه این منطقه اختصاص داد. 

آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) تخمین زده که بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۴۰، تقاضا برای نیکل و کبالت ۲۰ برابر، برای گرافیت ۲۵ برابر و برای لیتیوم بیش از ۴۰ برابر افزایش خواهد یافت. این افزایش پیش‌بینی‌شده تقاضا باعث علاقه زیادی به کریدور لوبیتو می‌شود. جمهوری دموکراتیک کنگو، به عنوان بزرگترین تولیدکننده کبالت در جهان (برآوردها به طور مداوم حدود ۷۰ درصد تولید جهانی را تشکیل می‌دهند)، مانند زامبیا، در کانون این تقاضا قرار دارد. اعطای امتیاز عملیات کریدور لوبیتو به کنسرسیوم سه جانبه شامل دو شریک اروپایی نیز، انگیزه‌ای برای تمرکز بر کریدور از دیدگاه اتحادیه اروپا ایجاد کرده است. 

دو چالش مهم کریدور لوبیتو 

البته این تمام ماجرا نیست و چندین چالش برای توسعه کریدور لوبیتو برای انتقال موماد معدنی کمیاب و محصولات زنجیره ارزش باتری EV به اتحادیه اروپا و ایالات متحده وجود دارد. نخست اینکه نه فقط چینی‌ها در همه کشورهای قاره آفریقا حضور دارند، بلکه چین در ساخت زنجیره‌های تامین کبالت، لیتیوم و چندین فلز و مواد معدنی ضروری دیگر بسیار جلوتر است و علاوه بر این، چین در حال حرکت است تا راه‌آهن «تازارا» را از مرکز زامبیا تا بندر دارالسلام در اقیانوس هند، به‌ عنوان راهی مطمئن از حمل‌ونقل موثر مواد و مواد معدنی از جمهوری دموکراتیک کنگو و زامبیا در اختیار بگیرد. اگر چینی‌ها مدیریت خط راه‌آهن تازارا را به دست بگیرند، احتمالا دوام کریدور لوبیتو را بیشتر زیر سوال می‌برد. 

چالش دیگر این بوده که زنجیره ارزش باتری خودروهای برقی نه فقط پیچیده است، بلکه اتحادیه اروپا و ایالات متحده در حال حاضر در فناوری EV پیش‌رو نیستند. براساس گزارش‌ها، تقریبا ۹۰ درصد از تولید قطعات سلولی، در آسیا انجام می‌شود. علاوه بر این، BYD بزرگترین تولیدکننده خودروهای برقی چینی، طبق آمار سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۳، از نظر تولید خودروهای برقی از تسلا پیشی گرفته است. هر دو شرکت تسلا و BYD نیز بازیگران اصلی فناوری باتری EV هستند. 

در مجموع، هدف اصلی بایدن از سفر بایدن به آنگولا، ترویج یک ضرورت مهم ژئوپلیتیکی ایالات متحده و مقابله با نفوذ چین و روسیه در جنوب آفریقا و همچنین دسترسی به منابع معدنی کمیاب است. در این میان، آنگولا فرصت‌های جدیدی برای استفاده از رقابت بین قدرت‌های بزرگ برای تحقق سیاست خارجی و سایر اهداف خود دارد. در هر صورت، توجه بیشتر واشنگتن به آنگولا، به رشد اعتبار بین‌المللی آن کمک و فرصت‌هایی را برای ارتقا اقتصادی آن ایجاد می‌کند. پروژه کریدور لوبیتو هم به نوعی برگ برنده جدی برای آنگولا در راستای کسب حداکثر مزیت در توسعه روابط با سایر سرمایه‌گذاران خارجی است.