لیلی محمدی-پژوهشگر اقتصادی: در روزهای اخیر ادعای ایجاد تورم سه رقمی در برخی رسانهها موجی از واکنشهای مثبت و منفی را به همراه داشت. تورمهای بالا یا همان ابرتورم به شرایطی اطلاق میشود که ارزش پول ملی به شدت کاهش یافته و قیمت کالاها و خدمات با سرعتی غیرقابل کنترل و چند صد درصدی افزایش مییابد و مردم برای حفظ ارزش داراییهای خود به ارزهای خارجی روی میآورند. در چنین وضعیتی، پول ملی کارکرد خود را از دست میدهد و مردم حاضر نیستند با آن معامله کنند. پشت این اتفاق معمولا فروپاشی تولید و چاپ بیرویه پول بدون پشتوانه قرار دارد. با وجود نگرانیها و شایعات فراوان بررسی ساختار اقتصادی ایران نشان میدهد که با وجود تورم بالا، این دو شرط هنوز محقق نشده است و کشور فاصله قابل توجهی با شرایط ابرتورمی دارد.
مقایسه ایران با تجربه کشورهایی مانند ونزوئلا و زیمبابوه که شرایط ابرتورمی را تجربه کردهاند نادرست است زیرا عامل اصلی تورم کنونی کشور تا حدودی ناشی از افزایش نرخ ارز است و همین شوک بالا رفتن قیمت دلار، انتظارات تورمی را بالا برده است. فشار کسری تراز پرداختها و محدودیت در تامین ارز از بازار رسمی، واردکنندگان را مجبور به تامین ارز از بازار غیررسمی کرده و همین موضوع هزینههای آنها را بالا برده و قیمت تمام شده کالاها در داخل افزایش یافته است. با این حال، طبق نظر بسیاری از تحلیلگران شوکهای ارزی و حتی کسری بودجه میتواند تورم را تا حدود ۵۰ درصد بالا ببرد، نه اینکه آن را به سطحهای ابرتورم برساند. منابع معتبر جهانی همانند صندوق بینالمللی پول نیز تورم سالانه حدود ۴۲ درصد را برای ایران پیشبینی میکند.
یکی از مهمترین نشانههای ابرتورم، از بین رفتن قابلیت معامله با پول ملی است اما در ایران، بخش بزرگی از زنجیره تولید به دولت وابسته است. همین وابستگی باعث میشود حتی در زمان شوکهای اقتصادی، ریال همچنان در جریان تولید و مبادله باقی بماند. به بیان ساده تا وقتی تولید با ریال ادامه دارد، پول ملی از کار نمیافتد.
ویژگی مهم اقتصاد ایران درونزا بودن است، یعنی بخش قابل توجهی از نیازهای کشور در داخل تامین میشود. این موضوع باعث میشود وابستگی کامل به ارز خارجی وجود نداشته باشد و حتی در شرایط تحریم یا فشار خارجی، چرخه تولید و مصرف داخلی ادامه پیدا کند. همین درونزایی، سپری در برابر ابرتورم است.
ایران یکی از بزرگترین دارندگان منابع نفت و گاز در دنیاست و همین منابع، حتی در شرایط سخت، پشتوانهای برای اقتصاد کشور باقی میمانند. علاوه بر آن، صنایع فولاد، پتروشیمی، کشاورزی و بازار مصرف بزرگ داخلی مانع فروپاشی کامل عرضه کالاها میشوند. جمعیت ۹۰ میلیونی ایران نیز تقاضای پایدار برای کالاها و خدمات ایجاد میکند و این تقاضا موتور تولید داخلی را روشن نگه میدارد.
دولت در ماههای اخیر گامهایی برداشته که به مهار تورم و جلوگیری از بحران کمک میکند. انحلال بانک آینده و کنترل بانکهای ناتراز برای جلوگیری از بحران بانکی و بیاعتمادی عمومی به نظام مالی انجام شد. همچنین بودجه سال آینده به شکل انقباضی بسته شده تا رشد نقدینگی مهار شود و جلوی تورم بیشتر گرفته شود. فاصله گرفتن از ارزهای ترجیحی نیز هرچند در ابتدا سختیهایی برای مردم ایجاد میکند اما در بلند مدت به شفافیت و کاهش رانت کمک میکند. از طرفی افزایش سهم درآمدهای مالیاتی در بودجه سالانه نیز یکی دیگر از اقدامات مهم دولت محسوب میشود. این سیاست موجب کاهش وابستگی دولت به درآمدهای حاصل از خام فروشی نفت و گاز شده و ریسک ناشی از نوسانات قیمت جهانی نفت و آثار تحریمهای نفتی بر منابع ارزی کشور را کاهش میدهد.
همچنین کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، به محدود شدن کسری بودجه منجر میشود و نیاز دولت به تامین مالی از طریق چاپ پول را کاهش میدهد. از آنجا که چاپ پول بدون پشتوانه یکی از عوامل اصلی تشدید تورم است، این تغییر در ترکیب منابع درآمدی دولت میتواند نقش موثری در مهار فشارهای تورمی و حفظ ثبات پولی ایفا کند.
ایران با تورم مزمن روبهروست اما شرایط ابرتورمی ندارد. استمرار استفاده از ریال در تولید، اقتصاد درونزا، منابع انرژی و اقدامات اصلاحی دولت، سپری در برابر سقوط ارزش پول ملی هستند. با این حال، مهار تورم و اصلاحات ساختاری همچنان ضروری است تا ثبات اقتصادی پایدار شود. دولت با برخی اقدامات در شرایط کنونی میتواند از تشدید تورم جلوگیری و انتظارات تورمی را مدیریت کند. از مهمترین این اقدامات میتوان به حمایت هدفمند از تولید داخلی و گسترش صادرات و رفع محدودیتهای غیرضروری پیشروی صادرکنندگان اشاره کرد که به افزایش درآمدهای ارزی کشور منجر میشود و در نتیجه فشار بر منابع داخلی برای تامین مالی کاهش مییابد.
این امر نه فقط ارزش پول ملی را تقویت میکند، بلکه با ایجاد تحرک و پویایی در بخشهای تولیدی، زمینه رشد اقتصادی پایدار را فراهم میسازد. از سوی دیگر، افزایش درآمدهای ارزی نیاز دولت به چاپ پول را کاهش میدهد؛ عاملی که در ادبیات اقتصادی بهعنوان یکی از اصلیترین محرکهای تورم شناخته میشود.