اقتصاد معاصر-محمدطاهر رحیمی، کارشناس اقتصادی: در ادبیات کلاسیک ژئوپلیتیک، جغرافیا همواره به عنوان عنصری ثابت در نظر گرفته میشد اما در قرن بیست و یکم، جمهوری اسلامی ایران با برداشتی نوین از «فضای حیاتی»، تنگه هرمز را از یک معبر طبیعی به یک «سازه دیپلماتیکی-امنیتی» تبدیل کرده است. این تنگه امروز صرفا یک مسیر برای عبور کالا نیست، بلکه قلب تپنده معادلات قدرت است که در آن «امنیت ملی ایران» با «ثبات اقتصاد جهانی» گره خورده است.
برای درک چرایی قدرت این ابزار، باید ابعاد نفوذ این گلوگاه را در شریانهای حیاتی جهان واکاوی کرد. تنگه هرمز نه فقط یک نقطه ترانزیتی، بلکه مرکز ثقل امنیت چندلایه جهانی است:
هژمونی انرژی و مشتقات نفتی: عبور روزانه بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای پالایشی، هرمز را به داور نهایی قیمت انرژی تبدیل کرده است. هرگونه نوسان در امنیت این منطقه، بلافاصله در بازارهای بورس لندن و نیویورک منعکس میشود. برای کشورهای صنعتی، حتی تاخیر چند روزه در عبور تانکرها به معنای اختلال در زنجیره تولید و جهش نرخ تورم است.
شاهرگ سوخت و بنزین: برخلاف تصور عمومی، اهمیت هرمز فقط در صادرات نفت خام نیست، بلکه حجم عظیمی از بنزین و سوختهای میانتقطیر برای بازارهای نوظهور آسیا و حتی بخشهایی از اروپا از این مسیر جابهجا میشود. انسداد احتمالی، به معنای فلج شدن سیستم حملونقل در بخش بزرگی از جهان است.
امنیت غذایی و کودهای شیمیایی: یکی از جنبههای کمتر دیده شده، نقش هرمز در زنجیره تامین غذا است. کشورهای حوزه خلیج فارس، از بزرگترین تولیدکنندگان اوره و آمونیاک (پایه اصلی کودهای شیمیایی) در جهان هستند. اختلال در صادرات این محصولات، مستقیما به کاهش محصول در مزارع برزیل، چین و هند منجر شده و قیمت مواد غذایی را در سطح جهانی به صورت پلکانی افزایش میدهد. هرمز، ضامن سفرههای جهانی است.
نشریه معتبر اکونومیست در تحلیلی راهبردی به نکتهای کلیدی اشاره کرده و نوشته است: «ایران در واقع توانسته است از طریق مدیریت هوشمندانه در این گلوگاه، امتیازات بیشتری نسبت به دههها دیپلماسی سنتی از ایالات متحده و متحدانش دریافت کند.»
این تحلیل نشاندهنده این بوده که دیپلماسی بدون پشتوانه قدرت، صرفا یک خواهش است. ایران در طول سالهای طولانی مذاکره با غرب (از جمله در دوران برجام)، دریافت که طرف مقابل تنها زمانی به تعهدات خود پایبند میماند که هزینه نقض تعهد، فراتر از توان تحمل آنها باشد.
تجربه روزهای اخیر ثابت کرد که آنچه در نهایت باعث عقبنشینیهای تاکتیکی غرب در حوزه تحریمهای نفتی و پذیرش صادرات نفت ایران شد، نه بیانیههای سیاسی، بلکه «نمایش اقتدار در هرمز» بود. ایران با استفاده از «دیپلماسی قایقهای تندرو» و اشراف اطلاعاتی بر تنگه، به غرب فهماند که اگر ایران نتواند نفت صادر کند، هیچکس در منطقه نباید امنیت صادرات داشته باشد. این «هزینهمند کردن تحریم برای تحریمکننده»، ورق را به نفع تهران برگرداند.
ایران در روزهای اخیر موفق به تعریف یک معادله ریاضی در امنیت بینالملل شده است؛ معادلهای که میگوید تهدید علیه ایران برابر با اختلال در امنیت جهانی انرژی است.
این معادله، محاسبات استراتژیک پنتاگون و بروکسل را تغییر داده است. طبق این منطق:
پاسخ متقارن: تحریم اقتصادی علیه ایران، بلافاصله با محدودیتهای فنی یا عملیاتی در تنگه هرمز پاسخ داده میشود.
جهانیسازی هزینه: ایران هزینه فشارهای دوجانبه آمریکا را جهانی میکند. وقتی آمریکا ایران را تحت فشار قرار میدهد، ایران فشار را به تنگه منتقل میکند و در نتیجه، همپیمانان آمریکا در اروپا و آسیا (که به نفت این منطقه وابستهاند) به واشنگتن فشار میآورند تا فتیله تنش را پایین بکشد.
این هوشمندی باعث شده که تنگه هرمز به عنوان یک «ضربهگیر استراتژیک» عمل کند. ایران عملا امنیت خود را با امنیت سیستم مالی جهانی ادغام کرده است.
ساختار اقتصادی ایالات متحده و اروپا به شدت به «ثبات قیمت حاملهای انرژی» وابسته است. افزایش قیمت سوخت در آمریکا، مستقیما بر نتایج انتخابات و رضایت عمومی تاثیر میگذارد. ایران با تسلط بر هرمز، در واقع بر «صندوقهای رای» در غرب اثرگذاری غیرمستقیم پیدا کرده است.
این بازدارندگی از نوع کلاسیک (اتمی) نیست، بلکه «بازدارندگی ژئواکونومیک» است. وقتی امنیت تهران به خطر بیفتد، ثبات اقتصادی در لندن، پاریس و واشنگتن متزلزل میشود. این وابستگی متقابل، قویترین تضمین برای جلوگیری از برخورد نظامی تمامعیار علیه ایران بوده است. غرب میداند که شلیک اولین گلوله به سمت ایران، به معنای خاموشی چراغها در بسیاری از نقاط جهان خواهد بود.
این رویکرد نباید به عنوان یک راهکار موقت در زمان بحران نگریسته شود. برای تضمین اقتدار ملی، معادله «هرمز به مثابه ابزار دیپلماسی» باید در دوران بعد از تنشها و در وضعیت صلح نیز جاری بماند.
پیشگیری از بدعهدی: اگر غرب احساس کند که ایران ابزار فشار خود بر تنگه را کنار گذاشته، بلافاصله مکانیسمهای تحریمی را بازسازی خواهد کرد.
اهرم چانهزنی دایمی: در مذاکرات اقتصادی و سیاسی آتی، اشراف بر هرمز به ایران اجازه میدهد تا از موضع قدرت برای جذب سرمایهگذاری و امتیازات تجاری اقدام کند.
مدیریت نظم منطقهای: این ابزار باعث میشود کشورهای حاشیه خلیج فارس دریابند که امنیت آنها نه از طریق دعوت از نیروهای فرامنطقهای، بلکه تنها از مسیر تعامل سازنده با ایران تامین میشود.
تنگه هرمز برای ایران، نه یک بنبست جغرافیایی، بلکه یک «گشایش راهبردی» است. ایران توانسته با هوشمندی، جغرافیا را به خدمت سیاست درآورد. استفاده از این گلوگاه به عنوان ابزار دیپلماسی، نشاندهنده بلوغ استراتژیک در نظام تصمیمگیری ایران است که توانسته میان «نیاز جهانی به انرژی» و «نیاز ایران به امنیت»، پیوندی ناگسستنی ایجاد کند.
در نهایت، تنگه هرمز تضمین میکند که ایران هیچگاه در بنبست قرار نخواهد گرفت، چراکه هر کلیدی که بخواهد درِ اقتصاد ایران را قفل کند، ابتدا باید بتواند قفلِ بزرگترین آبراه جهان را باز نگه دارد؛ کاری که بدون جلب نظر تهران، عملا غیرممکن است.