کشت فراسرزمینی؛ کلید حل بحران کم‌آبی و تامین امنیت غذایی

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ ایران با دارا بودن ۱۸ میلیون هکتار اراضی زیر کشت و مصرف حدود ۸۵ درصد منابع آب شیرین خود در بخش کشاورزی، با چالش‌های جدی در حوزه تامین امنیت غذایی مواجه است. این در حالی بوده که نیاز کشور به محصولات اساسی مانند ذرت، جو، سویا، دانه‌های روغنی و یونجه سالانه حدود ۳۵ تا ۳۷ میلیون تن برآورد می‌شود. این ارقام نشان می‌دهد که تداوم تولید داخلی بدون یک راهکار پایدار، نمی‌تواند نیاز غذایی کشور را در شرایط بحرانی منابع آبی برآورده کند.

با توجه به قرار گرفتن ایران در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان و کاهش بارش‌های سالانه، یکی از مهم‌ترین راهکارها برای تامین پایدار امنیت غذایی، اجرای سیاست‌های کشت فراسرزمینی است. این راهبرد در برنامه هفتم پیشرفت با هدف تولید محصولات اساسی در اراضی خارج از کشور به وسعت ۲ میلیون هکتار مورد توجه قرار گرفته است. این سیاست می‌تواند ضمن کاهش فشار بر منابع داخلی، تولید محصولات استراتژیک را تضمین کند. 

چرا کشت فراسرزمینی؟ 

از مجموع ۱۶۵ میلیون هکتار اراضی کشاورزی ایران، فقط ۳۵ میلیون هکتار قابلیت کشت دارد و منابع آبی محدود، توسعه کشاورزی دیم را ضروری ساخته است. این وضعیت نشان می‌دهد که برای کاهش وابستگی به واردات و تامین نیاز داخلی، ایران باید به سمت استفاده از ظرفیت کشورهای دارای آب و خاک مناسب حرکت کند.

کشت فراسرزمینی نه فقط یک راهکار برای برون‌رفت از بحران کم‌آبی است، بلکه امکان تولید پایدار و کاهش هزینه‌های واردات را فراهم می‌کند. این روش به کشاورزان اجازه می‌دهد که با بهره‌گیری از منابع کشورهای دوست و همسایه، تولیدات خود را افزایش دهند و در عین حال وابستگی به واردات را کاهش دهند.

ابعاد اقتصادی و ژئوپلیتیکی کشت فراسرزمینی 

به باور کارشناسان، کشت فراسرزمینی با سرمایه‌گذاری در تولید محصولات کشاورزی در سایر کشورها تفاوت دارد. در حالی که سرمایه‌گذاری خارجی بر بازارهای بین‌المللی متمرکز است، هدف کشت فراسرزمینی تامین نیازهای داخلی کشور است. به همین دلیل، این سیاست باید با دقت در انتخاب کشورهای هدف اجرا شود.

کشورهایی مانند قزاقستان، روسیه، پاکستان، عراق و تعدادی از کشورهای آفریقایی مانند تانزانیا، به ‌عنوان مقاصد اصلی کشت فراسرزمینی ایران در نظر گرفته شده‌اند. فاصله جغرافیایی، هزینه‌های حمل‌ونقل، امنیت سرمایه‌گذاری و شرایط اقلیمی از مهم‌ترین عوامل در انتخاب این کشورها هستند.

دولت نیز باید با ارائه مشوق‌هایی نظیر خرید تضمینی و قراردادهای حمایتی از طریق شرکت‌های بازرگانی دولتی و پشتیبانی امور دام، این طرح را پشتیبانی خواهد کرد.

نقش بخش خصوصی در توسعه کشت فراسرزمینی 

یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت در اجرای این طرح، حضور بخش خصوصی است. تجربه جهانی نشان داده که نقش سرمایه‌گذاران و کشاورزان در موفقیت کشت فراسرزمینی حیاتی است. در این راستا، دولت باید علاوه بر ارائه تسهیلات، مسیرهای سرمایه‌گذاری و کاهش ریسک را برای بخش خصوصی تسهیل کند.

نگاهی به تجربه جهانی 

در حال حاضر، بیش از ۸۰ میلیون هکتار کشت فراسرزمینی در جهان انجام می‌شود. کشورهایی مانند چین، عربستان سعودی و امارات متحده عربی از پیشگامان این عرصه هستند. به ‌عنوان مثال، عربستان سعودی برای تامین نیازهای غذایی خود، اقدام به اجاره اراضی کشاورزی در کشورهای دیگر کرده است. این کشور با اجرای سیاست‌های مشابه، توانسته نیاز خود را به واردات مواد غذایی کاهش دهد.

طبق آمار معاونت بازرگانی، سال گذشته ۲۶ میلیون تن محصول، معادل ۱۰۰ میلیارد متر مکعب آب مجازی به کشور وارد شد. این موضوع نشان‌دهنده میزان صرفه‌جویی در منابع آبی داخلی از طریق واردات است. حال اگر این محصولات از طریق کشت فراسرزمینی تامین شوند، ایران می‌تواند کنترل بیشتری بر تامین امنیت غذایی خود داشته باشد و وابستگی به واردات را کاهش دهد.

مقایسه ایران با کشورهای منطقه در حوزه کشت فراسرزمینی 

کشورهای همسایه ایران نیز سیاست‌های کشت فراسرزمینی را دنبال می‌کنند. ترکیه به ‌عنوان کشوری با منابع آبی محدود، اقدام به اجاره زمین‌های کشاورزی در اوکراین کرده است. عربستان سعودی نیز با سرمایه‌گذاری‌های گسترده در آفریقا و آسیای مرکزی، توانسته وابستگی خود به واردات را کاهش دهد. امارات متحده عربی نیز با تاسیس شرکت‌های بزرگ کشاورزی در کشورهای آفریقایی و استرالیا، بخش قابل ‌توجهی از نیازهای غذایی خود را تامین می‌کند.

ایران نیز باید از این الگوها بهره ببرد و با اتخاذ راهبردهای مشابه، از وابستگی بیش از حد به واردات محصولات غذایی جلوگیری کند. تفاوت اساسی ایران با این کشورها در میزان دسترسی به منابع مالی و سیاست‌های حمایتی دولت است که باید در این مسیر اصلاح شود.

بررسی تجارب ناموفق در کشت فراسرزمینی 

در کنار نمونه‌های موفق، برخی کشورها نیز در اجرای پروژه‌های کشت فراسرزمینی با مشکلاتی روبه‌رو شده‌اند. یکی از نمونه‌های مهم، تجربه هند در اجاره زمین‌های کشاورزی در ماداگاسکار است که به دلیل مشکلات سیاسی و مخالفت‌های محلی، به شکست انجامید. همچنین برخی کشورهای آفریقایی مانند تانزانیا و سودان، به دلیل ناآرامی‌های داخلی و تغییرات ناگهانی در سیاست‌های اقتصادی، چالش‌های بزرگی را برای سرمایه‌گذاران خارجی ایجاد کرده‌اند.

ایران باید از این تجارب درس بگیرد و با دقت بیشتری کشورهای هدف را انتخاب کند. انعقاد قراردادهای بلندمدت، بررسی قوانین مالکیت زمین در کشورهای میزبان و ارزیابی ریسک‌های سیاسی، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند از بروز مشکلات مشابه جلوگیری کنند.

چالش‌ها و راهکارها 

با وجود مزایای فراوان، اجرای کشت فراسرزمینی با چالش‌هایی نیز همراه است. از جمله این چالش‌ها می‌توان به هزینه‌های حمل‌ونقل، مشکلات حقوقی در مالکیت اراضی، تغییرات سیاسی در کشورهای میزبان و تامین سرمایه اشاره کرد. کارشناسان بخش کشاورزی معتقدند که برای مقابله با این چالش‌ها، دولت باید از طریق دیپلماسی اقتصادی و همکاری با نهادهای مالی بین‌المللی، مسیر سرمایه‌گذاری را هموار کند.

همچنین، افزایش همکاری‌های منطقه‌ای و امضای توافق‌نامه‌های بلندمدت با کشورهای هدف می‌تواند ریسک‌های سیاسی و اقتصادی را کاهش دهد. علاوه بر این، ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای حمل‌ونقل و ذخیره‌سازی محصولات، از دیگر اقداماتی هستند که باید در دستور کار قرار گیرد.

کشت فراسرزمینی؛ راهبردی برای تامین امنیت غذایی 

با توجه به محدودیت شدید منابع آبی و نیاز فزاینده کشور به محصولات اساسی، کشت فراسرزمینی یک راهبرد ضروری برای تامین امنیت غذایی است. این سیاست نه ‌فقط فشار بر منابع داخلی را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند به ‌عنوان یک ابزار استراتژیک برای مدیریت بحران آب و توسعه اقتصادی کشور مورد استفاده قرار گیرد. در صورتی که دولت و بخش خصوصی با همکاری موثر و سرمایه‌گذاری هوشمندانه به این حوزه ورود کنند، ایران می‌تواند از یک واردکننده محصولات غذایی به کشوری با تامین پایدار امنیت غذایی تبدیل شود.