نگاهی به ۶ ابرچالش کشاورزی جهان/ ضربه به معیشت مردم ایران با تعویق در پرداخت مطالبات

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ کشاورزی یکی از بخش‌های مهم اقتصادی است که پیشران چرخه تولید در کشور‌ها و تضمین تامین امنیت غذایی اقشار مختلف جامعه محسوب می‌شود. این در حالی بوده که برخی کشور‌ها طی سال‌های گذشته نسبت به این حوزه اقتصادی اهتمام ویژه داشته و توانسته‌اند دستاورد‌های مهمی را رقم زنند اما در برخی دیگر این اتفاق نیفتاده و افسار این صنعت رها شده است.

با این حال اما اکنون چالش‌هایی گریبان‌گیر بخش کشاورزی هستند که بی‌توجهی به آنها می‌تواند مسائل مختلفی همچون کاهش بهره‌وری محصولات، کاهش تناژ تولید، وابستگی کشور‌ها به واردات غذا از یکدیگر و... را رقم زند.

بر اساس نتایج یک نظرسنجی از سوی سایت «Producepay»، شش عامل اساسی تغییرات اقلیمی و آب‌وهوا، افزایش هزینه‌های تولید، نیروی کار، نوسانات قیمتی، میزان سرمایه‌گذاری و هدررفت غذا، کشاورزان، توزیع‌کنندگان و فعالان اقتصادی زنجیره تامین غذا را تهدید می‌کند. 

تاثیر پیش‌بینی آب‌وهوا بر بهره‌وری محصول 

بررسی روند آب‌وهوایی جهان نشان می‌دهد که به دلیل انتشار گاز‌های گلخانه‌ای و موارد متعدد دیگر، کره زمین روز به روز گرم‌تر شده و این اتفاق تاثیرات مخربی را بر محصولات کشاورزی تحمیل می‌کند. از همین‌رو نمی‌توان از اهمیت پیش‌بینی کردن آب‌وهوا چشم‌پوشی کرد. 

پیش‌بینی آب‌وهوا در کشاورزی به معنای پیش‌بینی وضعیت جوی مکان مد نظر در یک بازه زمانی معین بوده تا اطمینان لازم جهت انجام فعالیت‌هایی نظیر کاشت بذر را فراهم کند. به همین دلیل در کشاورزی مدرن از شرایط جوی پایدار مانند بارندگی، آفتاب، دما، رطوبت، زمین‌های بارور و... برای سنجش وضعیت مطلوب استفاده می‌کنند.

مزیت اصلی پیش‌بینی آب‌وهوا، تقویت قدرت تصمیم‌گیری کشاورزان است. اطلاع داشتن از وضعیت جوی به فعالان این بخش کمک می‌کند تا تصمیماتی بگیرند که هزینه‌ها را به حداقل و در مقابل، بازده محصول را به حداکثر برساند. همین امر موجب رشد و توسعه عملکرد محصول، جلوگیری از بروز آفات، قارچ‌ها و بیماری‌ها و ایجاد تناسب بین آب، مواد مغذی، کود و... خواهد شد.

این در حالی بوده که در گذشته، کشاورزان برای پیش‌بینی آب‌وهوا از شهود، تجربه، مشاهده و ادراک خود استفاده می‌کردند که نتایج ضعیفی را در پی داشت. اکنون اما فناوری جدید از طریق مکانیسم‌های ساده پیش‌بینی وضعیت جوی، به کشاورزان امکان دریافت آخرین تغییرات از طریق تلفن‌های هوشمند را می‌دهد. با این حال هنوز طریقه استفاده از این وسایل هوشمند، برای کشاورزان سنتی جا نیفتاده و کماکان ناتوانی در پیش‌بینی وضعیت، وجود خطا و تغییر الگو‌های آب‌وهوایی، ضمن تحمیل آسیب‌های فیزیکی، عملکرد گیاهان را از ثبات خارج ساخته است. برای نمونه، پدیده جوی ال‌نینو در آمریکای لاتین موجب افزایش بی‌رویه دما و آسیب به محصولات بلوبری و انبه در سال زراعی گذشته شد.

این رویداد‌های آب‌وهوایی، مباحث لجستیکی را نیز مطرح می‌کنند. گرمای طولانی‌مدت می‌تواند موجب تسریع در برداشت‌ها و در نتیجه ورود زودتر محصولات به بازار‌ها شود. از سوی دیگر سیلاب‌ها می‌توانند مسیر‌های ترانزیتی جاده‌ای را مختل کنند و چه‌بسا موجب فساد محصولات شوند. این مساله اتخاذ رویکرد تطبیقی و استفاده از روش‌های مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی در سراسر زنجیره تامین را برجسته می‌کند. 

افزایش هزینه‌های اولیه تولید 

یکی دیگر از چالش‌هایی که بخش کشاورزی را تهدید می‌کند، مساله افزایش هزینه‌های اولیه است. این موضوع تاثیر روانی بر تولیدکنندگان می‌گذارد. البته این موضوع می‌تواند از طریق اعمال نظر مثبت سیاست‌گذاران تا حدودی رفع شود اما طی سال‌های اخیر عملکرد آن‌ها نسبت به این بخش تعریفی نداشته است. به عنوان مثال در ایران، برخی محصولات استراتژیک توسط دولت از کشاورزان خریداری و با عنوان خرید تضمینی شناخته می‌شود. در این راستا، دولت با پرداخت هزینه‌ای از پیش تعیین‌شده، محصول تولیدکنندگان را خریداری می‌کند و در واقع بخشی از این مبلغ به عنوان دستمزد آنها و بخشی دیگر به عنوان هزینه‌های جاری تولید محسوب می‌شود. در صورت تاخیر در پرداخت مطالبات فعالان این حوزه، تامین بذر، اجاره تراکتور، آماده‌سازی زمین برای آغاز فصل زراعی جدید و... به مشکل برخورده و علاوه‌بر تهدید امنیت غذایی، می‌تواند موجب افزایش هزینه تولیدکننده و در نتیجه افزایش قیمت محصول شود. در نتیجه سرمایه‌گذاری در فناوری‌ها و روش‌های پایدار همانند کشاورزی دقیق و اهتمام سیاست‌گذاران در این بخش، می‌تواند به بهینه‌سازی مصرف و کاهش هزینه‌های اولیه منجر شود. 

کوچ نیروی انسانی از حوزه کشاورزی 

وجود نیروی انسانی در بخش کشت و صنعت، مساله مهمی است. اگر نیروی کار کافی برای انجام فعالیت‌های این بخش وجود نداشته باشد، زنجیره تامین غذا با مشکلات عدیده‌ای مواجه خواهد شد. برای نمونه در سال گذشته، کمبود ۶۵ هزار نفری کارگران در مناطق تولید توت‌فرنگی مکزیک که از کالا‌های تجاری این کشور محسوب می‌شود، صادرات آن را محدود کرد. هر چند که امروزه با پیشرفت تکنولوژی، کشاورزی سنتی به سمت کشاورزی مکانیزه حرکت کرده اما هنوز هم در برخی کشورها نظیر ایران، کشاورزی به صورت سنتی رواج داشته و می‌توان تاثیر نیروی انسانی در روند تولید محصولاتی همچون برنج، گیاهان دارویی و بسیاری از محصولات دیگر را مشاهده کرد.

این در حالی بوده که در برخی کشورها اهتمام و توجهی نسبت به مساله آموزش و ترویج کشاورزی نیز وجود ندارد. این مساله در ایران نیز برجسته است، به طوری که نه تنها سرفصل دروس مناسبی برای رشته‌های دانشگاهی این حوزه انتخاب نشده، بلکه معرفی درستی از این رشته‌های آموزشی نیز صورت نگرفته است. یافتن روش‌ها و سیاست‌های نوآورانه که موجب تسهیل در دسترسی به برنامه‌های آموزشی و تقویت نیرو کار در مزارع می‌شود، امری ضروری و لازم تلقی می‌شود. 

نوساناتی که هم گریبان‌گیر تولید است و هم مصرف! 

یکی دیگر از چالش‌های جدی که این بخش اقتصادی را تهدید می‌کند، مساله نوسانات قیمتی محصولات کشاورزی است. به گفته سایت «Producepay»، تقریبا ۸۳ درصد از بازیگران زنجیره تامین غذا، تحت تاثیر این چالش هستند. 

این نوسانات به دلایلی همچون میزان عرضه و تقاضا، شرایط آب‌وهوایی و رویداد‌های ژئوپولیتیکی اتفاق می‌افتند، به طوری که این بی‌ثباتی بازار نه تنها به کشاورزان، خریداران و مصرف‌کنندگان این محصولات آسیب می‌زند، بلکه مانع از دستیابی به تجارت پایدار و قابل پیش‌بینی می‌شود. به زعم بسیاری از کارشناسان حوزه کشاورزی، فناوری‌های پایش وضعیت بازار به صورت برخط می‌توانند بر بازار موثر باشند. 

عامل حیاتی بقای کشاورزی در جهان 

جذب سرمایه‌گذار، عامل اصلی بقای بنگاه‌های اقتصادی است. این در حالی بوده که بخش کشاورزی نیز از این مساله مستثنی نیست و کشاورزان برای پیشبرد اهداف و تولید محصول نیاز به سرمایه دارند. با این حال بسیاری از فعالان این حوزه، سرمایه تولید خود را از طریق حمایت‌های مالی که از سوی سیاست‌گذاران انجام می‌شود، تامین می‌کنند اما دشواری در اخذ تامین مالی و عدم اهتمام دولت‌ها در بزنگاه‌های حساس نسبت به این بخش، مشکلات عدیده‌ای را رقم زده است.

بسیاری از کارشناسان بخش کشاورزی معتقدند که عدم دسترسی به سرمایه، می‌تواند پذیرش فناوری‌ها و روش‌هایی که منجر به بهبود کارایی و پایداری تولیدات این بخش شده و می‌تواند به بازاریابی محصولات کمک کند را مختلل می‌سازد. 

هدررفت ۱۰ درصدی غذا 

اتلاف و هدررفت محصولات کشاورزی یکی دیگر از چالش‌های این حوزه محسوب می‌شود. بر اساس آمار منتشر شده از سوی سایت «Producepay»، بیش از ۱۰ درصد از محصولات کشاورزان به دلیل ناکارآمدی زنجیره تامین به ضایعات تبدیل می‌شوند. 

کاهش ضایعات یک اولویت حیاتی برای بخش کشاورزی است، زیرا مدیریت موثر غذا در سراسر زنجیره تامین، می‌تواند هزینه‌های این بخش را کاهش، امنیت غذایی را تامین و به پایداری محیط زیست کمک کند.

به طور کلی، توجه به بخش کشاورزی به دلیل ارتباط مستقیمی که با معیشت مردم دارد، لازم و ضروری است. هر چند که این حوزه طی سال‌های اخیر در ایران، مغفول مانده و همین موضوع نیز ضربات مهلکی بر معیشت مردم و اقتصاد داخلی وارد کرده است اما انتظاری که از دولت چهاردهم می‌رود، اهتمام، نظارت و پایش جدی‌تر این صنعت، رفع موانع تولید و توجه بیشتر به تولیدکنندگان بوده که می‌تواند ذره‌ای از بی‌توجهی‌های اخیر نسبت به این حوزه را بکاهد و تزریق امیدی به جامعه کشاورزان باشد.