خوزستان چطور با مدیریت مشارکتی بحران آب را مهار کرد؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در سال آبی ۱۴۰۲-۱۴۰۳، آورد رودخانه‌های خوزستان حدود ۴ میلیارد مترمکعب کمتر از مدت مشابه سال گذشته و ۵.۴ میلیارد مترمکعب پایین‌تر از میانگین بلندمدت بود. این افت بی‌سابقه، خوزستان را با یکی از شدیدترین تنش‌های آبی در ۶۰ سال اخیر روبه‌رو کرد؛ به‌ ویژه آنکه ذخایر دو سد مهم استان یعنی کرخه و دز، به پایین‌ترین سطح خود طی یک دهه گذشته رسیدند. با این حال، استان نه‌ فقط توانست از بروز بحران گسترده جلوگیری کند، بلکه در برخی حوزه‌ها مانند تولید گندم، رکوردهای تازه‌ای ثبت کند.

تشکیل ۵۰۰ جلسه مشترک میان مدیران و کشاورزان

بر پایه اطلاعات ارائه‌ شده توسط شرکت آب منطقه‌ای خوزستان، طی ۶ ماه منتهی به شروع فصل کشت، بیش از ۵۰۰ جلسه مشورتی با حضور نمایندگان کشاورزان، جهاد کشاورزی، آبفا، محیط زیست و استانداری برگزار شد. خروجی این جلسات، تقسیم‌بندی منصفانه منابع، اولویت‌بندی مصرف آب در ۶۲ منطقه کشاورزی استان و تدوین تقویم زراعی متناسب با وضعیت منابع در دسترس بود.

رشد ۲۴ درصدی تولید گندم با وجود خشکسالی

در حالی‌ که بسیاری از استان‌ها کاهش تولید داشتند، خوزستان موفق شد ۱.۶۲۴ میلیون تن گندم به‌ صورت تضمینی از کشاورزان خریداری کند؛ رقمی که نسبت به سال گذشته ۲۴ درصد افزایش داشت. این محصول از ۷۵۴ هزار هکتار اراضی برداشت شد و در قالب یک عملیات ماشینی با مشارکت ۳۰۰۰ دستگاه کمباین در بازه ۴۰ روزه انجام شد. ارزش گندم خریداری‌ شده نیز بالغ بر ۳۳ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.

نقش کلیدی سامانه‌های پایش و داده‌های لحظه‌ای

یکی از عوامل موفقیت در مدیریت منابع آب، بهره‌برداری عملیاتی از سامانه‌های پایش برخط و تصاویر ماهواره‌ای بود. بر اساس اعلام شرکت مدیریت منابع آب ایران، خوزستان جزو فقط ۳ استان کشور است که به‌ طور کامل از سامانه‌های هشدار سیلاب، مدل‌های پیش‌بینی تبخیر و سامانه رصد حجمی منابع در تصمیم‌سازی‌های استانی بهره‌برداری کرده است. به‌ طور مشخص، داده‌های ماهواره‌ای مربوط به کاهش پوشش برفی در حوضه‌های بالادستی و مدل‌های بارش-رواناب نقش مستقیمی در زمان‌بندی توزیع آب ایفا کردند.

تقویت تشکل‌های محلی و اعتمادسازی با بهره‌برداران

در مسیر مدیریت مشارکتی، ۴۱ تشکل آب‌بران در قالب ۵ شرکت بهره‌برداری مستقل در سطح دشت‌های شادگان، رامهرمز، سوسنگرد، حمیدیه و دشت آزادگان به فعالیت پرداختند. این تشکل‌ها مستقیما در نظارت بر مصرف، گزارش‌دهی تخلفات، تعیین نوبت‌بندی آبیاری و اطلاع‌رسانی مشارکت داشتند. بر اساس نظرسنجی مرکز تحقیقات آب و خاک، ۷۶ درصد کشاورزان خوزستانی از شیوه مدیریت منابع در سال آبی جاری رضایت «زیاد» یا «خیلی زیاد» داشته‌اند.

افزایش یک میلیارد مترمکعبی ذخایر آب با وجود افت بارش

یکی از نتایج مهم این رویکرد، افزایش یک میلیارد مترمکعبی ذخیره آب قابل‌ برنامه‌ریزی نسبت به سال قبل بود. این دستاورد با وجود کاهش بارش ناشی از کاهش هدررفت، کنترل مصرف و جلوگیری از تداخل‌ برداشت در شبکه‌های اصلی بود. به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خوزستان، ۴۰ درصد از سامانه‌های آبیاری به سیستم کنترل فشار و پایش دیجیتال مجهز شده‌اند که کاهش تلفات در کانال‌های انتقال را تا ۱۸ درصد نسبت به سال گذشته ممکن کرده است.

مشارکت به جای فرمان؛ حکمرانی در خدمت تاب‌آوری

مدل خوزستان بر پایه اصل «تسهیل‌گری دولت» و «تصمیم‌سازی از پایین به بالا» استوار بود. در این الگو، نقش دولت صرفا در تنظیم سیاست‌ها و نظارت متمرکز بود و خود کشاورزان در سطوح محلی نسبت به اجرا اقدام کردند. برخلاف برخوردهای دستوری و محدودکننده در برخی مناطق کشور، استان خوزستان تجربه‌ای متفاوت از حکمرانی منابع را رقم زد؛ تجربه‌ای که کارشناسان آن را نمونه‌ای «عملیاتی، بومی‌گرا و قابل تعمیم» به سایر مناطق ایران ارزیابی می‌کنند.

ظرفیت‌های نرم‌افزاری، حلقه مفقوده سیاست آب

در نهایت، تجربه خوزستان نشان داد که موفقیت در عبور از بحران‌های اقلیمی نه فقط به لوله و سد و پمپ، بلکه به ظرفیت‌های نرم‌افزاری همچون گفت‌وگوی اجتماعی، اطلاعات به‌روز، شفافیت سیاستی و مشارکت واقعی گره خورده است. در شرایطی که بحران آب به یکی از ۳ چالش ملی دهه آینده ایران تبدیل خواهد شد، مستندسازی و تحلیل این تجربه، می‌تواند زیربنای طراحی سیاست‌های ملی در سطوح بالادستی قرار گیرد.