خودکفایی در تولید قند و شکر نزدیک است

داریوش طالقانی، رئیس موسسه تحقیقات چغندر قند کشور در گفت‌وگوی تفصیلی با اقتصاد معاصر، ابعاد تلاش‌های صورت گرفته در مورد تولید چغندر قند طی چند سال گذشته و همچنین چالش‌های این بخش را بیان بررسی کرده که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید. 

پرسش ابتدایی این است که شما جایی فرموده بودید که با استفاده از کار‌های خوبی که در موسسه شما طی چند سال گذشته انجام گرفته، کشور به صورت مستقیم ۲ میلیون دلار صرفه‌جویی ارزی داشته است. امسال هم در خبر‌هایی که منتشر می‌شود، می‌بینم که یک‌سری ارقام جدید چغندرقند به‌ وسیله موسسه در حال تولید است. برای ورود به بحث خوب است بفرمایید الان ما کجای کار هستیم؟

ابتدا یک توضیحی بدهم که این ۲ میلیون دلار صرفه‌جویی، بخشی از صرفه‌جویی کشور به‌ واسطه زحمات همکاران ما در موسسه است که توضیح خواهم داد. در مورد معرفی رقم جدید، همانطوری که اشاره کردید در سال گذشته ما حدود ۲ میلیون دلار صرفه‌جویی ارزی داشتیم. امسال هنوز واردات رقم انجام نشده و نتیجه دقیق تا پایان سال مشخص می‌شود. درعین‌حال پیش‌بینی من این است که امسال به امید خدا با توجه به فروش بذری که خواهیم داشت، بیش از ۲۵ درصد افزایش صرفه‌جویی داشته باشیم ولی عرض خواهم کرد که عایدی اقتصادی کشور به‌ واسطه موسسه بیش از اینها است.

ما در بحث تجارت بذر صحبت می‌کنیم؛ بیش از ۳۵۰۰ یونیت بذر برای اولین بار به کشور سوریه صادر کرده‌ایم، یعنی الان می‌شود گفت حدود ۱،۲۰۰هکتار از اراضی زراعت چغندر قند کشور سوریه با استفاده از بذر‌های ما کشت می‌شود. من امیدوارم این سرآغازی باشد برای بحث صادرات بذر چغندر قند به کشور‌های اطراف و به همین سوریه نیز تداوم پیدا کند. این خوب است که بتوانیم با مصر و روسیه ارتباط پیدا کنیم. اینها کشور‌های هدف ما هستند که امیدوارم بتوانیم در آینده صادرات بذر را به آنها داشته باشیم.

آیا کیفیت بذر‌های تولید داخل با بذر‌های وارداتی قابل رقابت است؟

در مورد خصوصیات بذر ارقام ایرانی عرض کنم، بالاترین تکنولوژی تولید بذر در دنیا، «منوژرم هیبرید» است که ما هم خوشبختانه تمام ارقامی که الان اصلاح می‌کنیم، با همین تکنولوژی است؛ پس متناسب با دانش و فناوری روز دنیا است. البته ما بذر‌های قدیمی‌تر را هم کماکان تولید می‌کنیم ولی مصرف آنها بسیار پایین بوده و بخش اعظم توان ما در تحقیقات روی ارقام جدید متمرکز است.

آیا این تحقیقات به عرصه هم آمده و کشاورزان از ارقام شما استفاده می‌کنند؟

خوشبختانه کشاورزان هم از این ارقام استقبال کرد‌ه‌اند و همین هم باعث شده که سطح کیفیت و عملکرد در مزارع چغندر قند افزایش پیدا کند.

آیا این ارقام، خاستگاه ایرانی دارند یا خارجی هستند؟ چون فکر می‌کنم ما خودمان ارقام بومی داشته باشیم، درست است؟

چغندر قند بومی کشور ما نیست، البته بیش از ۱۰۰ سال از اولین زراعتش می‌گذرد. ضمن اینکه هر سال باید از ارقام اصلاح‌شده، استفاده شود، یعنی مثل غلات نیست که کشاورز از بذر خودمصرفی استفاده کند، بلکه هر سال باید بذر هیبرید و اصلاح‌شده را بخرد و استفاده کند. ما هسته‌های اولیه را تولید می‌کنیم، شرکت‌های خصوصی بذر‌های الیت (مادری) را از ما می‌گیرند و تکثیر می‌کنند.

آیا این بذر‌های جدید به آفات و بیماری‌ها هم مقاوم هستند؟

ما در ایران سه نوع بیماری داریم که چغندر قند را تحت تاثیر قرار می‌دهد. از همه مهم‌تر «ریزومانیا» بوده که بسیار شایع و فراگیر است. برخی از مزارع ما علاوه بر ریزومانیا آلوده به بیماری پوسیدگی ریشه هم هستند. برخی دیگر از مزارع ما علاوه بر ریزومانیا، به نماتود آلوده هستند، پس مزارع ما عموما دو نوع بیماری دارند.

خوشبختانه ما تمام رقم‌هایی که تولید می‌کنیم مقاومت دوگانه دارند، یعنی همگی مقاومت به بیماری ریزومانیا که در کشور ما شایع است را دارند. علاوه بر این، برخی ارقام ما مقاوم به بیماری پوسیدگی ریشه هم هستند و برخی دیگر ارقام به نماتود مقاومند. پس تمامی ارقام ما دارای دوگونه مقاومت هستند.

آقای دکتر بهتر از این هم می‌شود؟ یعنی جا برای ارتقا از این جهت هست؟

بله. امیدوارم در سال‌های آینده ما برویم به سمت معرفی محصولی که علاوه بر کسب استاندارد‌های عملکردی مناسب، همزمان به هر سه بیماری که عرض شد، مقاوم باشد. این موضوع در برنامه‌های اصلاحی آینده ما است. اگر چنین اتفاقی رقم بخورد ما دیگر خیالمان راحت خواهد شد و می‌شود گفت که آن رقم همه‌ چیز تمام است.

گردش مالی سالانه بذر چغندر قند حدودا چقدر است؟ 

در حوزه بذر، بیشتر بذر ما وارداتی است. در کشت پاییزه، همه‌اش وارداتی بود. جدا از واردات، فقط گردش مالی بذر ایرانی ما سال گذشته یک چیزی حدود ۵۰ میلیارد تومان بوده است.

کیفیت ما طوری است که در بازار‌های بین‌المللی هم ورود کنیم؟ 

خوب است بدانید بذر چغندر قند در دنیا توسط ۹ شرکت تولید می‌شود. این ۹ شرکت همگی در اروپای غربی مستقر هستند. حتی آمریکا شرکت تجاری تولید بذر چغندر قند ندارد. حتی مثلا روسیه که بیشترین سطح زیر کشت چغندر قند دنیا را دارد و حدود یک میلیون هکتار از مزارعش زیر کشت این محصول است، بذرش را از این ۹ شرکت اروپای غربی می‌خرد. این شرکت‌های چند ملیتی عمدتا در آلمان، فرانسه، دانمارک و چند کشور غرب اروپا مستقر هستند. الان که جنگ اوکراین اتفاق افتاده، روسیه درگیر جنگ و تحریم بوده و برای تامین بذر یک میلیون هکتارش، دچار چالش شده است. به همین دلیل من گفتم که علاقه داریم، وارد بازار کشور روسیه شویم. 

بیش از ۹۸ یا ۹۹ درصد تجارت بذر چغندر قند دنیا دست آن ۹ شرکت چند ملیتی اروپای غربی است. این شرکت‌ها، بسیار معتبر و دارای سرمایه‌گذاری‌های سنگین هستند. بازار دنیا نیز دست اینها است. ما یک الی دو موسسه هستیم که داخل ایران را داریم تامین می‌کنیم؛ آنها بذر دنیا را می‌دهند. ما می‌خواهیم وارد دوسه کشور بشویم. ما بالاخره پارسال وارد سوریه شدیم. سوریه پیش از آن همه بذرش را از همان ۹ تا شرکت اروپایی می‌گرفت. یک بخش کمی از بذرش را ما تامین کردیم، که امیدواریم این تداوم پیدا کند. آنها انحصاری هستند، انحصاری هم که می‌شود رقابت بسیار سخت است؛ منتها بذر‌های ما نسبتا شرایط خوبی پیدا کرده است. از سال ۱۴۰۲ ما نسل جدید ارقام را تولید کردیم. این ارقام از جهت کمی و کیفی مشابه ۸۰ درصد آن ارقام خارجی است که بازار دنیا را در دست دارد. من احساس می‌کنم اگر این نسل چهارم ارقام ما وارد بازار بشود، ما بتوانیم سهم بیشتری از بازار داخلی و بین‌المللی را به خودمان اختصاص دهیم.

شما فرمودید ما در داخل کشور، یک سری بذر وارد می‌کنیم، یک سری هم خودمان تولید می‌کنیم، یک سری هم می‌خواهیم صادر کنیم. ما سالیانه چقدر از بذر خودمان را خودمان تولید می‌کنیم؟

شما صنعت خودرو را در نظر بگیرید. در صنعت خودرو اگر از شما سوال کنند که بهترین خودروی دنیا کدام است، مثلا ایرانی‌ها می‌گویند بنز یا بی‌ام‌و اما آیا در آلمان که بنز یا بی‌ام‌و تولید می‌شود، تمام آلمانی‌ها بنز یا بی‌ام‌و سوار می‌شوند؟ نه! فورد، تویوتا، رنو و حتی هیوندایی است. بازار بذر ایران هم به همین ترتیب بازاری رقابتی و آزاد بوده و هیچ انحصاری در اختیار ما نیست. حتی به شما بگویم که دولت ما به بذر‌های خارجی کمک هم می‌کند! چرا؟ چون بذر آنها را با ارز نیمایی وارد می‌کند اما من که تولیدکننده داخل هستم یا آن شرکت خصوصی تولیدکننده بذر داخلی، تمام هزینه‌هایمان با دلار بازار آزاد محاسبه می‌شود. این یعنی عملا دولت ما به آن شرکت اروپایی رقیب یارانه می‌دهد.

خب چرا جلوی این گرفته نمی‌شود؟‌

می‌گویند کشاورزان بذر خارجی می‌خواهند یا می‌خواهیم شکر بیشتری تولید کنیم یا برای ما خودکفایی در شکر مهم است. به همین دلیل می‌خواهیم رقم‌هایی بیاوریم که کیفیت خوب و عملکرد مناسبی داشته باشد. منطق آنها به این صورت است.

این طوری که خیلی سخت می‌شود. در این شرایط داخلی‌ها حذف نخواهند شد؟ 

در این نسل چهارم که من عرض کردم، ارقام جدیدی که ۱۴۰۲ معرفی کرده‌ایم، نتایج آزمایش‌ها، صادقانه اینگونه می‌گوید که این ارقام جدید ما از جهت کمیت و کیفیت واقعا با خیلی از این ارقام خارجی می‌تواند برابری کند. این را که می‌گویم به حرف نیست، با عدد و رقم و با آزمایش خدمت شما عرض می‌کنم.

با تمام این احوال، الان مثلا ضریب نفوذ این ارقام چقدر است؟ 

این رقم تازه معرفی شده است. این بذر‌ها ۲ ساله هستند و تا بروند در عرصه و نتایجش برگردد، حداقل یک سالی طول می‌کشد تا معلوم شود که کیفیت آنها چگونه است.

ضمن اینکه عرض کردم، ۹۸ تا ۹۹ درصد بازار دنیا دست رقبای قدر ما است. در این شرایط رقابت کردن بسیار دشوار است، هم در‌های کشور را برای واردات با نرخ نیمایی باز کرده‌ایم و هم می‌گوییم رقابت کن! ما ۱۵ سال است که انحصار بذر ایرانی چغندر قند را برداشته‌ایم، خود ما هم موافق بوده‌ایم و گفتیم که بگذارید وارد رقابت شویم، چون اگر رقابت نمی‌کردیم، پیشرفت نمی‌کردیم اما شرایط تبعیض‌آمیز است و مناسب نیست. درعین‌حال، به نظر من آینده ما، آینده روشنی خواهد بود. بگذارید یک مثال روشنی بزنم که ببینید شرایط موسسه در کشور چقدر اثرگذار است.

ما جزو معدود کشور‌هایی هستیم که در تابستان تقریبا بارندگی نداریم. یعنی از ۱۰۰ درصد بارندگی کشور، فقط ۴ درصد آن در تابستان حادث می‌شود و ۹۶ درصد در سه فصل دیگر است. بنابراین شرایط چغندر پاییزه با اقلیم ما سازگار است. شما در پاییز کشت می‌کنید و در دوره رشد آن در پاییز و زمستان و اوایل بهار هم بارندگی دارید، یعنی دوره رشد مصادف با بارندگی است.

چند سال است که سیاست وزارت جهادکشاورزی این بوده که علوفه‌های کم‌آب‌بر تولید شود، یعنی علوفه‌هایی که حجیم باشد با آب کم. یکی از این محصولاتی که مورد توجه قرار گرفته، چغندر علوفه‌ای پاییزه است. می‌دانید که چغندر قند در بهار کشت می‌شود و ابتدای پاییز فصل برداشتش است. وقتی این سیاست اعلام شد، ما در کشور هیچ رقم چغندر علوفه‌ای پاییزه نداشتیم، چه بهاره چه پاییزه. می‌دانید که پروسه تولید رقم، یک پروسه طولانی‌مدت است و چند سال طول می‌کشد. چند سال پیش ما رقم «کارا» را معرفی کردیم و چون ارزان بود، کشاورزان ما استفاده می‌کردند و تحولی در بخش چغندر علوفه‌ای به‌وجود آورد.

در همین سال ۱۴۰۳ رقمی به نام «هلیا» معرفی کردیم که رقم مونوژرم هیبرید چغندر علوفه‌ای است. البته تولید آن ممکن است یکی دو سال طول بکشد. همین امسال ما معرفی کرده‌ایم اما احساس می‌کنم که خیلی به چغندر علوفه‌ای کمک می‌کند. ما در آینده با این بحث کمبود آب، حتما باید به سمت کم‌آب‌بر‌ها برویم و چاره‌ای جز این نداریم. اگر بتوانیم مهم‌ترین نهاده تخصصی که بذر است را در داخل تولید کنیم، کمک بسیار بزرگی به این پروسه خواهیم کرد. هدفمان هم این است که قیمت‌های تمام شده دامداری‌ها پایین بیاید.

میزان تولید در هکتار این رقم چقدر است؟

در آزمایشگاه یکی از تولیدکنندگان از این رقم هلیا بیش از ۱۰۰ تن در هکتار تولید کرده است. امتیاز این بذر را به یک شرکت خصوصی واگذار کرده‌ایم که پروسه تولید را از امسال شروع کرد و سال بعد به بازار می‌رسد. درمورد رقم کارا، ما پارسال حدودا ۵ تن رقم بذر کارا بین کشاورزان توزیع کردیم. این البته اولین رقم ما بود و ما یک برنامه ویژه اصلاحی برای چغندر علوفه‌ای تعریف کرده‌ایم که در آینده مرتبا بذر‌های ارقام بهتر به دست خواهد آمد.

علاوه بر اینها شکر یک محصول استراتژیک است. تنظیم بازارش هم خیلی دشوار است و واردات هم داریم. می‌دانیم که موسسه شما در بحث تعیین عیار محصولات نقش‌آفرینی می‌کند. یک بحث الگوی مصرف هم در جامعه داریم، پیشنهاد شما به عنوان رئیس موسسه برای بهبود شرایط بازار شکر چیست؟ به نظر شما چه تدابیری باید داشته باشیم.

اگر اجازه بدهید من این را یک کمی توضیح دهم. سرانه مصرف شکر ما تا چند سال پیش، یک چیزی حدود هر نفر ۲۹ کیلوگرم در سال بوده است. طی چند سال گذشته این رقم کاهش پیدا کرده و حتی برخی آمار‌ها می‌گوید این رقم به زیر ۲۷ کیلوگرم رسیده است. با توجه به جمعیت و این رقم سرانه مصرف شکر برای کل کشور، تقریبا حدود ۲.۲ تا ۲.۳ میلیون تن مصرف سالانه شکر در کل کشور است.

خب این از کجا تامین می‌شود؟ ما در ایران سه محصول داریم. ما محصول چغندر پاییزه را از بهاره کاملا جدا می‌کنیم. یک نیشکر است که فقط در خوزستان وجود دارد. در آنجا کارخانه نیشکری داریم. ۳۰ کارخانه چغندری داریم که در کل کشور پخش هستند و بعد از نیشکر، چغندر قند بهاره است. خب، این دومین محصول ماست و در ایران هم قبلا همین دو بوده‌اند. سیاست وزارت جهادکشاورزی و سازمان تحقیقات آموزش و ترویج کشاورزی هم این است که زراعت نیشکر و چغندر بهاره ثابت بماند و افزایش ندهیم، چرا؟ چون مصرف آب در اینها بالا است. پس چیزی که ما را به خوداتکایی بالاتر می‌رساند، توسعه چغندرقند پاییزه است. در سال ۱۳۹۲ سطح زیر کشت چغندرقند پاییزه در کل کشور ۲،۰۰۰ هکتار بود. امسال یعنی در سالی که گذشت و برداشت آن تمام شد، سطح زیر کشت ما بیش از ۳۰ هزار هکتار بوده است. از این چغندرقند پاییزه ۲۵۰ هزار تن شکر تولید شده است. در طول ۱۰ سال به این شرایط رسیده‌ایم.

خب این ارقام یعنی چه؟ این ۲۵۰ هزار تن یعنی بیش از ۱۰ درصد شکر ما از اینجا تامین شده است. اگر این را طی سالیان گذشته به کسی می‌گفتید، باور نمی‌کرد که به اینجا برسیم.

یک کمی درباره ابعاد این موضوع بیشتر توضیح می‌فرمایید؟

ببینید ما اگر همین ۱۰ درصد شکر را می‌خواستیم از طریق چغندر قند بهار تامین کنیم، باید حدودا ۱۵۰ میلیون متر مکعب آب بیشتری مصرف می‌کردیم. برای تقریب به ذهن، مخزن سد امیرکبیر کرج ۲۵۰ میلیون متر مکعب آب ذخیره می‌کند. یعنی ما بیش از نصف سد امیرکبیر کرج یا بیشتر را طی همین یک سال فقط صرفه‌جویی کرده‌ایم. هیچکس این را مطرح نمی‌کند و رسانه‌ای نمی‌کند. با اینکه به نظر من یکی از بزرگترین دستاورد‌های سازمان تحقیقات کشاورزی این است. چرا؟ چون این زراعت اصلا وجود نداشته است. ما تحقیقاتی‌ها رفتیم و کشت کردیم، دیدیم شد، مردم هم استقبال کردند و به اینجا رسید. می‌دانید اگر وزارت نیرو بخواهد یک سد ۱۵۰ میلیون متر مکعبی بسازد، چقدر مطالعه، هزینه، احداث، نگهداری، زمین و... می‌خواهد؟ ببینید چقدر هزینه دارد! با یک تغییر در الگوی کشت در طول یک سال، ۱۵۰ میلیون مترمکعب آب صرفه‌جویی شده است و این امسال هم تمام نمی‌شود و هر سال این اتفاق می‌افتد.

گذشته از بحث صرفه‌جویی آب، خدمت شما بگویم که از آن ۲.۲ تا ۲.۴ میلیون تن مصرف کل کشور، تا چند سال گذشته حدود یک میلیون تن وارد می‌شد و حدود ۱.۳ میلیون تن تولید داخل از حاصل جمع آن نیشکر و چغندر بهاره بود. امسال با توجه به تمهیداتی که اتخاذ شده، هم نیشکری‌ها وضعشان خوب است و هم چغندرقند بهاره‌ها؛ چغندر پاییزه هم که شاهکار شده است. پیش‌بینی ما این است که از ۱.۸ میلیون تن تولید داخل عبور کنیم. یعنی ما داریم به مرز خودکفایی نزدیک می‌شویم، ضمن اینکه تغییر الگوی رفتاری مردم و دیابت و موارد دیگر هم موجب کاهش مصرف خواهد شد. احساس می‌کنم که اگر یک تکان دیگری هم به این شرایط بدهیم، به مرز خودکفایی خواهیم رسید. همین امسال من فکر می‌کنم ۸۰ تا ۸۵ درصد نیازمان را، تولید داخل تامین خواهد کرد.

از نگاه دیگر، یعنی واردات یک میلیون تنی ما می‌شود، ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تن و از حیث خارج شدن ارز هم چند صد میلیون دلار صرفه‌جویی حاصل شده است. یعنی یک پیروزی چندوجهی برای کشور به‌ دست آمده است.