روابط تجاری ایران و گرجستان بر روی ریل توسعه

به گزارش خبرنگار اقتصادی معاصر؛ ایران به لحاظ تاریخی، نفوذ سطح بالایی در منطقه قفقاز جنوبی داشته اما این نقش و حضور در رسانه‌های کشور بیشتر به آذربایجان و ارمنستان محدود شده و گرجستان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این کشور در غرب به دریای سیاه محدود می‌شود و به همین دلیل می‌تواند به عنوان پل طلایی ایران در اتصال به اروپا باشد. 

البته ایران نیز نتوانسته از فرصت تجارت با این کشور بهره بگیرد، به طوری که حجم تجارت سالانه دو کشور معمولا تا ۳۰۰ میلیون دلار بوده که در مقایسه با سه شریک تجاری تفلیس ترکیه، روسیه و ایالات متحده رقم ناچیزی محسوب می‌شود. حجم تجارت این سه کشور در سال ۲۰۲۳ به ترتیب ۲.۹، ۲.۴ و ۲ میلیارد دلار بوده است. حتی ایران در این سال جزو ۱۰ کشور نخست شرکای تجاری گرجستان قرار نداشت. 

با این حال اخیرا تحولاتی روی داده که نشان‌دهنده بهبود روابط سیاسی و اقتصادی دو کشور است. برای نمونه، براساس آمار گمرک گرجستان، حجم تجارت این کشور با جمهوری اسلامی ایران در شش ماهه اول سال ۲۰۲۴ به رقم ۱۴۹.۵ میلیون دلار رسید. این رقم ۱۶.۵ میلیون دلار افزایش نسبت به مدت مشابه سال قبل را نشان می‌دهد. 

میزان صادرات جمهوری اسلامی ایران در این مدت به رقم ۱۳۵.۷ میلیون دلار رسید که نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۳ به میزان ۱۵.۴ میلیون دلار معادل ۱۳ درصد رشد داشت. مهم‌ترین اقلام صادراتی ایران به گرجستان در این مدت، محصولات فلزی با کاربرد در ساختمان‌سازی، در بخش عمران شامل میلگرد، انواع لوله، انواع نبشی و اتصالات، مفتول، انواع شمش فلزی و آلومینیوم بوده است. 

اوراسیاگرایی گرجستان 

از زمان پایان اتحاد جماهیر شوروی، روابط گرجستان و ایران هرگز در سطح مورد نظر نبود. البته عوامل مختلفی در این روند تاثیرگذار بوده و جغرافیا نیز نقش به سزایی داشته است. دو کشور مرز مشترکی ندارند و زیرساخت‌های موجود که از قفقاز جنوبی عبور می‌کند به اندازه کافی برای برقراری ارتباط روان بین گرجستان و ایران ضعیف است. 

همچنین ژئوپلیتیک، مهم‌ترین عامل در این دوری تلقی می‌شود. گرجستان، سیاست خارجی طرفدار غرب را با هدف پیوستن به اتحادیه اروپا و ناتو دنبال می‌کند که با توجه به روابط تهران با غرب بر سر برنامه هسته‌ای، رویارویی با اسرائیل و اخیرا افزایش روابط ایران و روسیه به مذاق تفلیس خوش نیامده است. 

اما این بدان معنا نیست که دو کشور از گفت‌وگو با یکدیگر خودداری کنند. در دوره‌هایی گرجستان و ایران تلاش کردند تا میزان گردشگری و روابط تجاری دو کشور را تقویت کنند که لغو ویزا برای ساکنان ایرانی در این راستا بود. با این حال، این فرصت به سرعت پایان یافت، زیرا الزامات ژئوپلیتیک (موضع نزدیک گرجستان به غرب و روابط نزدیک‌تر ایران با روسیه) چشم‌انداز بهبود در روابط دوجانبه را مختل کرد. 

این دوره از رکود در روابط دوجانبه احتمالا به پایان می‌رسد. در واقع دوره جدیدی در سیاست خارجی گرجستان آغاز شده و این کشور، سیاست چندجانبه‌ای را در پیش گرفته است. برای مثال، تفلیس دیگر بر یک بازیگر بزرگ ژئوپلیتیکی متمرکز نیست و سعی می‌کند، هم‌زمان با چندین مرکز بزرگ ژئوپلیتیکی مانند غرب، چین، ترکیه و ایران روابط نزدیک برقرار کند.

دو تغییر جالب دیگر را می‌توان در سیاست خارجی گرجستان مشاهده کرد. به نظر می‌رسد که تفلیس اکنون اولویت خاصی برای ارتقا منافع خود و گسترش نقش خود در همسایگان دارد. این سیاست جایگزین رویکرد چندین دهه اخیر گرجستان شده که توجه ویژه به کشور‌های دور مانند ایالات متحده و اتحادیه اروپا داشت. دومین تحول قابل توجه، تولد چشم‌انداز اوراسیا در سیاست خارجی گرجستان تلقی می‌شود. همراه با ظهور ژئوپلیتیکی چین در کل آسیا، بسیاری از کشور‌های سراسر این قاره «محور آسیا» را ایجاد کرده‌اند. احتمالا گرجستان نیز دست به چنین سیاستی زده است. 

دقیقا در چنین بستر وسیع ژئوپلیتیکی، باید شاهد گام‌هایی در جهت نزدیک‌شدن با ایران بود. به عنوان مثال، دو سفر اخیر نخست وزیر گرجستان به ایران –برای مراسم تشییع ابراهیم رئیسی، رئیس جمهور فقید و دیگری برای تحلیف جانشین وی، مسعود پزشکیان– واضح‌ترین نشانه برای تلاش تفلیس، جهت گرم‌ شدن روابط با جمهوری اسلامی ایران است. بدون تردید، گرجستان در حال تبدیل شدن به یک کشور طرفدار ایران نیست اما به احتمال زیاد سعی در تقویت روابط با یک بازیگر قدرتمند در منطقه دارد. 

با توجه به پیامد‌های جنگ دوم قره باغ در سال ۲۰۲۰، ایران تلاش‌های خود برای افزایش نفوذ در قفقاز جنوبی را تشدید کرد. تهران برای این منظور اقدامات متعددی را در راستای تعمیق روابط با ارمنستان در زمینه‌های اقتصادی و امنیتی انجام داده است. ایران همچنین یک‌سری اقدامات برای عادی‌سازی روابط با آذربایجان انجام داده که از سرگیری فعالیت هیات دیپلماتیک آذربایجان در تهران در این راستا بود. 

همانطور که اشاره شد، سیاست چندجانبه تفلیس باید بستر مناسبی برای گرم شدن روابط بین گرجستان و ایران را فراهم کند. در قفقاز جنوبی که وابستگی به یک بازیگر بزرگ اغلب نتیجه معکوس دارد، نیاز به مانور مداوم در سیاست خارجی وجود دارد. در واقع گرجستان تنها کشور منطقه است که متحد رسمی ندارد. بنابراین، اجرای سیاست خارجی چندجانبه به طور بالقوه می‌تواند این ضعف را به یک مزیت ژئوپلیتیکی تبدیل کند.

با این حال، علی‌رغم فضای رو به رشد در روابط ایران و گرجستان، تهران همچنان به شدت تحت تحریم است و هرگونه همکاری مالی نزدیک می‌تواند باعث اعمال تحریم‌های ثانویه بر موسسات گرجستان شود که احتمالا تفلیس از آن اجتناب می‌کند. 

همکاری ترانزیتی 

ایران همواره به دنبال تقویت نقش و جایگاه جهانی خود در حوزه ترانزیت بوده که گرجستان می‌تواند اهمیت راهبردی برای تهران در این راستا داشته باشد. در واقع، ایران تمایل به بهره‌گیری از موقعیت استراتژیک گرجستان برای تنوع بخشیدن به مسیر‌های ترانزیتی خود دارد. برای نمونه، تهران و تفلیس در چارچوب کریدور‌های حمل‌ونقل بین‌المللی خلیج فارس-دریای سیاه و کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب (INSTC) با یکدیگر همکاری می‌کنند. 

گرجستان یک نقش محوری در کریدور خلیج فارس-دریای سیاه دارد. براساس این کریدور، محموله‌های کشور‌های خلیج فارس و هند از طریق خاک ایران به گرجستان، سپس ارمنستان یا آذربایجان و از بنادر گرجستان به بلغارستان و یونان ارسال می‌شود. این پروژه در سال ۲۰۱۶ توسط ایران با هدف ایجاد جایگزینی برای مسیر ترکیه به اروپا مطرح شد.

همچنین، کریدور شمال-جنوب (INSTC) برای اتصال هند به روسیه و شمال اروپا ایجاد شده که جایگزین کانال سوئز می‌شود. آذربایجان در حال حاضر بخشی از این پروژه است و به لطف کریدور شمال-جنوب، ارمنستان نیز به بخش فعال این کریدور تبدیل می‌شود. در واقع، دو کریدور مهم مذکور که هم‌پوشانی منافع دارند، می‌توانند در گرم شدن روابط تهران-تفلیس کمک کنند. 

نقش گاز 

گرجستان یکی از واردکنندگان گاز در منطقه است که بخش اعظم آن را جمهوری آذربایجان صادر می‌کند اما ایران نیز همواره به دنبال صادرات گاز خود به این کشور از طریق ارمنستان بوده که با توجه به روابط گرم تهران و ایروان، بدون تردید با مخالفت ارامنه همراه نخواهد شد. 

آذربایجان سال‌ها صادرکننده اصلی گاز به گرجستان بوده است. علاوه بر این، گرجستان در سال‌های گذشته، ۱۰ درصد از گاز روسیه به ارمنستان را به عنوان پرداختی برای ترانزیت دریافت می‌کرد. در آوریل ۲۰۱۷، گرجستان تصمیم گرفت، گاز روسیه را کنار بگذارد و به طور کامل به خرید گاز آذربایجان روی آورد. با این حال و براساس اعلام وبسایت اوراسیا نت، داده‌های دولتی نشان می‌دهد که واردات گاز گرجستان از ایران در سال ۲۰۲۳ بیش از ۶۰۰ درصد افزایش یافته است. البته بیشتر این مبادلات احتمالا توسط شرکت‌های خصوصی صورت می‌گیرد. 

البته ایران می‌تواند در آینده از موقعیت گرجستان برای صادرات گاز به اروپا نیز استفاده کند که البته به دلیل عبور آن از دریای سیاه و حضور کشور‌های متعدد در این حوزه، این امر نیز با پیچیدگی خاصی همراه است. 

فرصت‌های ویژه گرجستان 

محیط نظارتی مناسب برای تجارت گرجستان، فرصت‌های سرمایه‌گذاری در گردشگری و بخش کشاورزی و تقاضای گرجستان برای محصولات پتروشیمی –بخشی که ایران تلاش زیادی برای توسعه آن دارد– همگی نشان‌دهنده این فرصت هستند. 

همچنین، جذاب‌ترین دارایی گرجستان برای ارائه به ایران، نزدیکی اقتصادی آن به اتحادیه اروپا بوده که با ایجاد یک توافقنامه تجارت آزاد عمیق و جامع (DCFTA) به اوج خود رسیده است. تفلیس راهبردی را دنبال می‌کند تا خود را به عنوان دروازه اقتصادی به اروپا معرفی کند که به موجب آن، سرمایه‌گذاران کشور‌های ثالث می‌توانند با ایجاد مشاغل در گرجستان به بازار اروپا دسترسی داشته باشند. 

در مجموع، گرجستان مجرای اصلی برای کریدور‌های حمل‌ونقل و انرژی است که اروپا را به آسیای مرکزی و حتی دورتر و به بازار‌های جذاب آسیای شرقی متصل می‌کند. این کشور در پروژه‌های غربی، مانند کریدور گاز جنوبی که گزینه‌ای برای پیوند دادن بازار‌های اروپایی به منابع هیدروکربنی در خزر و فراتر از آن بود، مشارکت می‌کند و همچنین در ابتکار تجاری و سرمایه‌گذاری جاده ابریشم جدید چین، موسوم به «ابتکار کمربند و جاده» نقش مهمی دارد. از همین‌رو، این امر فرصت‌هایی را برای ایران جهت تنوع بخشیدن به مسیر‌های صادراتی خود با ایجاد کریدور حمل‌ونقل خلیج فارس-دریای سیاه برای انرژی و تجارت فراهم می‌کند.