برندگان و بازندگان بازار نفت در خاورمیانه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بسته شدن تنگه هرمز در پی تشدید تنش‌ها میان ایران، آمریکا و اسرائیل، معادلات بازار جهانی انرژی را به‌طور چشمگیری تغییر داده و تاثیرات متفاوتی بر اقتصاد کشورهای نفتی خاورمیانه گذاشته است. این آبراه حیاتی که حدود یک‌پنجم از جریان جهانی نفت و گاز طبیعی مایع از آن عبور می‌کند، پس از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران در اواخر فوریه، عملا از سوی تهران مسدود شد.

هرچند ایران بعدا اعلام کرد کشتی‌هایی که ارتباطی با آمریکا یا اسرائیل ندارند، می‌توانند از این مسیر عبور کنند اما اختلال در بازار انرژی همچنان ادامه دارد. این وضعیت باعث شد قیمت نفت برنت در ماه مارس با جهشی ۶۰ درصدی، رکوردی تاریخی را ثبت کند و بازارهای جهانی را با شوکی بی‌سابقه مواجه سازد. حتی حال که طرفین در آتش‌بس موقت به سر می‌برند، هنوز وضعیت مثل سابق نشده است.

در این میان، موقعیت جغرافیایی کشورها نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان تاثیرپذیری آن‌ها از این بحران داشته است. کشورهایی مانند ایران، عمان و عربستان سعودی که به مسیرهای جایگزین صادراتی از جمله خطوط لوله و بنادر خارج از تنگه هرمز دسترسی دارند، توانسته‌اند از افزایش قیمت نفت سود ببرند. در مقابل، کشورهایی مانند عراق، کویت و قطر که وابستگی کامل به این مسیر دارند، با کاهش شدید صادرات و درآمدهای نفتی مواجه شده‌اند.

بر اساس تحلیل داده‌های صادراتی ماه مارس، درآمد نفتی عراق و کویت حدود ۷۵ درصد نسبت به سال گذشته کاهش یافته است. در مقابل، ایران افزایش ۳۷ درصدی و عمان رشد ۲۶ درصدی درآمد را تجربه کرده‌اند. عربستان سعودی نیز با وجود کاهش حجم صادرات، به‌دلیل افزایش قیمت‌ها توانسته درآمد خود را ۴.۳ درصد افزایش دهد. فقط امارات متحده عربی با وجود برخورداری از مسیر جایگزین، کاهش جزئی ۲.۶ درصدی درآمد را ثبت کرده است.

افزایش قیمت نفت برای عربستان سعودی مزایای مالی قابل‌ توجهی به همراه داشته است. این کشور از طریق شرکت نفتی دولتی آرامکو که بخش عمده آن در اختیار دولت است، درآمد بیشتری از محل مالیات و حق امتیاز کسب کرده است. این موضوع برای ریاض اهمیت ویژه‌ای دارد، چراکه در سال‌های اخیر هزینه‌های سنگینی برای اجرای برنامه‌های تنوع‌بخشی اقتصادی متحمل شده و با کسری بودجه مواجه بوده است.

یکی از عوامل کلیدی در کاهش اثرات بحران در عربستان، خط لوله شرق به غرب این کشور است که در دهه ۱۹۸۰ و در دوران جنگ ایران و عراق ساخته شد. این خط لوله با ظرفیت حدود ۷ میلیون بشکه در روز، نفت را از میادین شرقی به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند و امکان دور زدن تنگه هرمز را فراهم می‌سازد. با وجود کاهش ۲۶ درصدی صادرات نفت عربستان در ماه مارس، افزایش قیمت‌ها باعث شده ارزش صادرات این کشور نسبت به سال گذشته حدود ۵۵۸ میلیون دلار افزایش یابد.

با این حال، حتی کشورهایی که از مسیرهای جایگزین برخوردارند نیز کاملا در امان نیستند. تحلیلگران هشدار می‌دهند که زیرساخت‌های انرژی عربستان و مسیرهای دریایی مرتبط با آن، به‌ویژه در دریای سرخ، همچنان در معرض تهدید حملات احتمالی از سوی ایران یا گروه‌های هم‌پیمان آن مانند حوثی‌های یمن قرار دارند.

در سوی دیگر، عراق بیشترین آسیب را از این بحران متحمل شده و درآمد نفتی آن با کاهش ۷۶ درصدی به حدود ۱.۷۳ میلیارد دلار رسیده است. کویت نیز با کاهش ۷۳ درصدی، به درآمدی حدود ۸۶۴ میلیون دلار سقوط کرده است. انتظار می‌رود این روند در ماه آوریل نیز تشدید شود، زیرا بخشی از صادرات ماه مارس مربوط به روزهای ابتدایی بحران بوده است.

آژانس بین‌المللی انرژی این رویداد را بزرگ‌ترین شوک عرضه انرژی در جهان توصیف کرده و اعلام کرده که بیش از ۱۲ میلیون بشکه در روز از تولید منطقه‌ای متوقف شده و حدود ۴۰ تاسیسات انرژی آسیب دیده‌اند. این وضعیت نه‌فقط بازار انرژی، بلکه اقتصاد جهانی را نیز با تهدید جدی مواجه کرده است.

در سطح سیاسی، تنش‌ها همچنان ادامه دارد. رئیس‌جمهور آمریکا تهدید کرده در صورت عدم دستیابی به توافق برای بازگشایی تنگه، اقدامات شدیدی علیه ایران انجام خواهد داد. با این حال، مقامات ایرانی تاکید کرده‌اند که حتی در قالب آتش‌بس موقت نیز حاضر به بازگشایی تنگه هرمز نیستند و فشارهای خارجی را نخواهند پذیرفت.

کارشناسان معتقدند کشورهای حوزه خلیج فارس در کوتاه‌مدت توان مقابله با این شوک را دارند و می‌توانند از ذخایر مالی خود استفاده کنند یا از طریق بازارهای مالی تامین مالی انجام دهند. با این حال، در بلندمدت آینده این بحران همچنان نامشخص است.

در همین حال، برخی تحلیلگران بر این باورند که این بحران می‌تواند روند گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر را تسریع کند. در همین راستا، شرکت فرانسوی TotalEnergies و شرکت Masdar امارات اخیرا از یک سرمایه‌گذاری مشترک ۲.۲ میلیارد دلاری برای توسعه انرژی‌های پاک در کشورهای آسیایی خبر داده‌اند؛ اقدامی که می‌تواند نشانه‌ای از تغییر تدریجی وابستگی جهان به نفت باشد.

در مجموع، تداوم بسته ماندن تنگه هرمز نه‌ فقط توازن درآمدی میان تولیدکنندگان نفت خاورمیانه را برهم زده، بلکه به‌ عنوان عاملی تعیین‌کننده در شکل‌دهی به آینده بازار جهانی انرژی ظاهر شده است؛ عاملی که می‌تواند هم‌زمان موجب تشدید رقابت‌های ژئوپلیتیکی، تسریع سرمایه‌گذاری در مسیرهای جایگزین صادراتی و حتی شتاب‌بخشی به گذار جهانی به انرژی‌های تجدیدپذیر شود؛ تحولاتی که پیامدهای آن فراتر از منطقه، کل اقتصاد جهان را تحت تاثیر قرار خواهد داد.