پارادوکس کم‌سابقه در بازار جهانی نفت هم‌زمان با اختلال عرضه و افت تقاضا

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ با تشدید تنش‌ها میان ایران، اسرائیل و ایالات متحده، بازار جهانی نفت با وضعیتی کم‌سابقه و متناقض روبه‌رو شده است؛ وضعیتی که در آن، اختلال گسترده در عرضه با نشانه‌های کاهش تقاضا هم‌زمان شده است. بر اساس گزارش‌ها، حدود ۱۳ میلیون بشکه در روز نفت خام و فرآورده‌های نفتی برای بیش از ۵۰ روز در پشت تنگه هرمز متوقف مانده‌اند؛ رخدادی که از آن به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین اختلالات عرضه در تاریخ بازار انرژی یاد می‌شود.

با وجود این شرایط، قیمت نفت برنت که طی هفته گذشته نزدیک به ۲۰ درصد افزایش یافته و به ۱۰۷ دلار در هر بشکه رسیده، همچنان با سطوح تورم‌تعدیل‌شده سال ۲۰۰۸ فاصله قابل‌توجهی دارد و تقریبا نصف آن دوره است. این شکاف قیمتی نشان‌دهنده تردید سرمایه‌گذاران نسبت به پایداری شرایط کنونی و همچنین کاهش محسوس تقاضا در بازار جهانی است.

کاهش ذخایر جهانی و هشدار بانک‌های بزرگ

برآوردهای گلدمن ساکس نشان می‌دهد پیش از آغاز درگیری‌ها در ماه فوریه، حدود ۸.۲ میلیارد بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی در ذخایر جهانی وجود داشت. این رقم حتی در صورت بازگشایی تنگه هرمز تا پایان آوریل، به ۷.۶ میلیارد بشکه کاهش خواهد یافت و در صورت تداوم بحران تا پایان ماه مه، به کمتر از ۷.۴ میلیارد بشکه می‌رسد.

با این حال، بخش قابل‌توجهی از این ذخایر در اختیار کشورهای واردکننده عضو OECD نیست و فقط حدود ۲ میلیارد بشکه  با سهم محدود ذخایر قابل استفاده فوری در این کشورها نگهداری می‌شود. تحلیلگران جی‌پی مورگان هشدار داده‌اند که ذخایر تجاری نفت خام در این کشورها ممکن است تا اوایل ماه مه به حداقل عملیاتی برسد.

فشار شدید بر بازار انرژی آسیا

آسیا که مقصد اصلی نفت عبوری از تنگه هرمز است، اکنون با فشار بی‌سابقه‌ای مواجه شده است. بسیاری از کشورها به انتهای ظرفیت ذخایر خود رسیده‌اند، پالایشگاه‌ها تولید را کاهش داده‌اند و دولت‌ها سیاست‌های سهمیه‌بندی سوخت را اجرا می‌کنند، افزایش قیمت‌ها نیز موجب کاهش مصرف شده است.

در این میان فیلیپین وضعیت اضطراری انرژی اعلام کرده، هند عرضه تجاری گاز مایع را متوقف ساخته و ژاپن به دلیل کمبود سوخت، بخشی از خدمات حمل‌ونقل عمومی از جمله اتوبوس‌ها و کشتی‌ها را محدود کرده است.

بر اساس برآوردهای جی‌پی مورگان، کاهش تقاضای جهانی نفت در ماه آوریل به حدود ۴.۳ میلیون بشکه در روز رسیده که بیش از ۸۰ درصد آن مربوط به آسیا و خاورمیانه است. انتظار می‌رود با ادامه کاهش ذخایر و افزایش قیمت فرآورده‌هایی مانند سوخت جت و گازوئیل، این روند به اروپا نیز سرایت کند. آژانس بین‌المللی انرژی هشدار داده ذخایر سوخت جت اروپا ممکن است تا ماه ژوئن به سطوح بحرانی برسد.

افزایش شکاف قیمت در بازارهای فیزیکی

در بازارهای فیزیکی نیز نشانه‌های کمبود عرضه آشکار است. اختلاف قیمت میان نفت فیزیکی اروپا (Dated Brent) و قراردادهای آتی که معمولا ناچیز است، در اوایل ماه جاری به ۳۵ دلار در هر بشکه رسید. اگرچه پس از اعلام آتش‌بس میان ایران و آمریکا این فاصله به حدود ۱۰ دلار کاهش یافت اما همچنان در سطح بالایی قرار دارد؛ زیرا کشورها برای جبران کمبودها به آزادسازی ذخایر اضطراری روی آورده‌اند.

ادامه محدودیت‌ها در تنگه هرمز و تلاش طرف‌های درگیر برای کنترل عبور نفتکش‌ها، احتمال افزایش مجدد قیمت‌ها را تقویت کرده است. تحلیلگران هشدار می‌دهند قیمت نفت ممکن است به سطوحی برسد که حتی مصرف‌کنندگان مقاوم نیز ناچار به کاهش مصرف شوند. به باور آنان، تصور پایداری کاهش ذخایر جهانی اشتباه است و تداوم این روند می‌تواند به تشدید نوسانات و بروز بحران گسترده‌تر در بازار انرژی منجر شود.

در همین حال، اتحادیه اروپا در حال بررسی طرحی برای الزام کشورهای عضو به نگهداری ذخایر سوخت جت و توزیع آن بر اساس نیازهای منطقه‌ای است؛ اقدامی که در واکنش به نگرانی‌ها از کمبودهای احتمالی مطرح شده است.

کاهش تولید پالایشگاه‌های آسیایی و تشدید کمبود سوخت جت و گازوئیل

هم‌زمان با تشدید بحران مرتبط با جنگ علیه ایران و محدود شدن عرضه نفت خام خاورمیانه، پالایشگاه‌های آسیایی به کاهش تولید روی آورده‌اند؛ روندی که فشار بر بازار فرآورده‌های نفتی را افزایش داده و کمبود سوخت جت و گازوئیل را تشدید کرده است.

پالایشگاه‌های سنگاپور، به‌عنوان یکی از مراکز مهم تولید بنزین و سوخت جت در منطقه، اکنون به‌طور میانگین با کمتر از ۵۰ درصد ظرفیت فعالیت می‌کنند؛ کمترین سطح از زمان همه‌گیری کرونا و بسیار پایین‌تر از سطح بیش از ۸۰ درصد پیش از آغاز جنگ است.

در مجموع، سطح تولید پالایشگاه‌های آسیایی در ماه‌های مارس و آوریل به حدود ۷۰ درصد ظرفیت کاهش یافته، در حالی که این رقم در ژانویه و فوریه ۸۲ تا ۸۴ درصد بود. این افت تولید در شرایطی رخ می‌دهد که آسیا ۳۸ درصد از کل عرضه جهانی فرآورده‌های نفتی را تامین می‌کند و با نزدیک شدن فصل سفرهای تابستانی، فشار مضاعفی بر بازار وارد شده است.

کاهش صادرات سوخت جت و گازوئیل

بر اساس داده‌های اولیه شرکت وورتکسا، صادرات سوخت جت آسیا در هفته جاری به ۴۴۰ هزار بشکه در روز رسیده؛ پایین‌ترین سطح در پنج سال اخیر و حدود ۳۰ درصد کمتر از پیش از جنگ است. صادرات گازوئیل و نفت‌گاز نیز به کمی بیش از ۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافته که ۱۴ درصد کمتر از ماه قبل و پایین‌ترین سطح فصلی از سال ۲۰۱۸ است.

اختلال در جریان نفت خام خاورمیانه و بسته شدن عملی مسیرهای کلیدی مانند تنگه هرمز، پالایشگاه‌های آسیایی را به سمت خرید نفت جایگزین با پریمیوم‌های سنگین سوق داده است. این موضوع حاشیه سود پالایشگاه‌ها را به‌شدت تحت فشار قرار داده و در برخی موارد آن را به صفر یا حتی منفی رسانده است.

در حالی که قیمت محصولات پالایشی بالا مانده، افزایش شدید هزینه حمل‌ونقل و قیمت نفت خام باعث شده ادامه تولید برای بسیاری از پالایشگاه‌ها غیراقتصادی شود. برخی تحلیلگران تاکید می‌کنند فقط برخی انواع نفت خام سبک و کم‌گوگرد آمریکا، به‌ویژه تولیدات غرب تگزاس و جنوب شرقی نیومکزیکو، همچنان برای پالایشگاه‌های آسیایی مقرون‌به‌صرفه هستند.

ریسک‌های مالی و عملیاتی پالایشگاه‌ها

پالایشگاه‌ها علاوه بر چالش تامین خوراک، با ریسک‌های مرتبط با هجینگ نیز مواجه‌اند. معامله‌گران سابق هشدار داده‌اند پالایشگاه‌هایی که موقعیت‌های فروش یا قراردادهای مشتقه باز دارند، ممکن است در صورت نوسانات شدید بازار با زیان‌های قابل توجه روبه‌رو شوند؛ موضوعی که پیش‌تر نیز از سوی شرکت آمریکایی Phillips 66 مطرح شده بود.

در سناریویی دیگر، پالایشگاه‌هایی که نفت خام را با قیمت‌های بسیار بالا خریداری کرده‌اند، در صورت پایان ناگهانی درگیری‌ها و سقوط قیمت محصولات، با زیان‌های سنگین مواجه خواهند شد و ممکن است برای جلوگیری از ضرر بیشتر، تولید را کاهش دهند یا متوقف کنند.

شرکت فیلیپینی Petron Corporation اعلام کرده در ماه مارس ناچار شده برای تامین نیازهای فوری، نفت خام از روسیه وارد کند؛ اقدامی که در واکنش به اختلالات گسترده زنجیره تامین ناشی از بحران خاورمیانه انجام شده است. این شرکت هشدار داده توقف فعالیت پالایشگاه‌ها به دلیل عدم تامین خوراک می‌تواند به کمبود شدید سوخت، افزایش قیمت‌ها، موج خرید هیجانی، اختلال در حمل‌ونقل و پیامدهای اقتصادی گسترده منجر شود.

در مجموع، بازار جهانی نفت در وضعیتی قرار گرفته که هم‌زمان از دو سمت تحت فشار است؛ از یک‌سو اختلال گسترده در عرضه به‌واسطه تنش‌های ژئوپلیتیکی و محدودیت‌های عبور از تنگه هرمز و از سوی دیگر کاهش محسوس تقاضا به دلیل افزایش قیمت‌ها و افت مصرف در اقتصادهای بزرگ. این هم‌زمانی کم‌سابقه، ساختاری از عدم‌تعادل ایجاد کرده که پیش‌بینی‌پذیری بازار انرژی را به‌شدت کاهش داده است.

با وجود افزایش مقطعی قیمت‌ها، نشانه‌های متعدد از کاهش مصرف، افت فعالیت پالایشگاهی و استفاده از ذخایر اضطراری نشان می‌دهد که بازار همچنان در وضعیت شکننده‌ای قرار دارد. در چنین شرایطی، هرگونه تغییر در وضعیت ژئوپلیتیکی یا باز شدن مسیرهای عرضه می‌تواند به‌سرعت جهت بازار را تغییر دهد و نوسانات شدیدی ایجاد کند.

در نهایت، تحلیلگران تاکید می‌کنند که بازار نفت وارد مرحله‌ای شده است که در آن نه صرفا کمبود عرضه، بلکه رفتار تقاضا، مدیریت ذخایر و واکنش سیاست‌گذاران تعیین‌کننده مسیر آینده قیمت‌ها خواهد بود؛ مسیری که همچنان با ابهام و ریسک‌های بالا همراه است و احتمال بروز شوک‌های جدید در آن کاملا محتمل ارزیابی می‌شود.