تنگه هرمز چطور در حال تغییر شاخص جهانی غذا و کشاورزی دنیاست؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در اقتصاد جهانی، نفت تنها یک کالای انرژی‌محور نیست، بلکه ستون فقرات بسیاری از زنجیره‌های تولید، حمل‌ونقل و کشاورزی به شمار می‌رود. به همین دلیل هر بار که بازار نفت با شوک قیمتی مواجه می‌شود، اثر آن دیر یا زود بر سفره مردم جهان نیز ظاهر خواهد شد. 

نمودار تازه منتشرشده توسط بلومبرگ که روند قیمت نفت برنت و شاخص جهانی غذای فائو را از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶ مقایسه می‌کند، تصویری روشن از همین رابطه ارائه می‌دهد؛ رابطه‌ای که حالا دوباره اقتصاد جهان را نگران کرده است. 

بر اساس این نمودار، پس از جهش شدید قیمت نفت در سال ۲۰۲۶، شاخص جهانی مواد غذایی نیز با جهشی کم‌سابقه همراه شده و به محدوده‌ای رسیده که یادآور بحران غذایی سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ است. داده‌های سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)  نیز نشان می‌دهد شاخص جهانی قیمت غذا در مارس ۲۰۲۶ برای دومین ماه متوالی افزایش یافته و به ۱۲۸.۵ واحد رسیده است؛ افزایشی که بخش مهمی از آن ناشی از رشد هزینه‌های انرژی و حمل‌ونقل عنوان شده است.

نفت چگونه قیمت غذا را بالا می‌برد؟

در نگاه اول ممکن است تصور شود بازار نفت ارتباط مستقیمی با قیمت مواد غذایی ندارد اما ساختار کشاورزی مدرن کاملا وابسته به انرژی است؛ به طوری که از سوخت ماشین‌آلات کشاورزی گرفته تا تولید کودهای شیمیایی، حمل‌ونقل محصولات، سردخانه‌ها و فرآوری مواد غذایی، همه به انرژی وابسته‌اند. یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیره، بازار کودهای شیمیایی است. تولید اوره، آمونیاک و بسیاری از نهاده‌های کشاورزی وابستگی شدیدی به گاز طبیعی و فرآورده‌های انرژی دارد. به همین دلیل با افزایش قیمت نفت و گاز، هزینه تولید کود نیز به ‌سرعت رشد می‌کند و این مساله مستقیما هزینه تولید محصولات کشاورزی را بالا می‌برد.

فائو در گزارش جدید خود هشدار داده که افزایش قیمت انرژی و اختلال در عرضه کودهای شیمیایی، می‌تواند کشاورزان را وادار کند مصرف کود را کاهش دهند یا سطح زیر کشت خود را محدود کنند؛ موضوعی که در نهایت عرضه جهانی غذا را کاهش داده و تورم غذایی را تشدید می‌کند.

در همین حال، افزایش هزینه حمل‌ونقل دریایی نیز فشار مضاعفی بر بازار غذا وارد کرده است. تنش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه و نااطمینانی درباره مسیرهای حیاتی تجارت انرژی، باعث رشد هزینه بیمه کشتی‌ها و حمل کالا شده و قیمت تمام‌شده مواد غذایی را افزایش داده است. بلومبرگ نیز گزارش داده که جهش اخیر قیمت غذا، ارتباط مستقیمی با افزایش هزینه انرژی و حمل‌ونقل دارد.

بازگشت سایه بحران غذایی به اقتصاد جهان

آنچه اکنون اقتصاددانان را نگران کرده، صرفا رشد مقطعی قیمت غذا نیست، بلکه احتمال بازگشت یک موج گسترده تورم غذایی در جهان است. تجربه بحران اوکراین در سال ۲۰۲۲ نشان داد که شوک‌های انرژی می‌تواند به سرعت به بحران امنیت غذایی تبدیل شود. در آن دوره، افزایش قیمت نفت، گاز و کودهای شیمیایی باعث شد بسیاری از کشورها با رشد شدید قیمت نان، غلات و روغن خوراکی مواجه شوند. اکنون نیز نشانه‌های مشابهی دیده می‌شود. شاخص روغن نباتی فائو در مارس ۲۰۲۶ بیش از ۵ درصد رشد کرده و قیمت شکر نیز بیش از ۷ درصد افزایش یافته است؛ جهش‌هایی که به ‌گفته فائو تحت تاثیر مستقیم رشد قیمت انرژی رخ داده‌اند.

برخی موسسات بین‌المللی حتی هشدار داده‌اند که اگر تنش‌های ژئوپلیتیکی و اختلال در مسیرهای انرژی ادامه پیدا کند، قیمت جهانی غذا در نیمه نخست ۲۰۲۶ ممکن است بین ۱۵ تا ۲۰ درصد دیگر نیز افزایش یابد.

در چنین شرایطی، کشورهای واردکننده مواد غذایی بیشترین آسیب را خواهند دید؛ به ‌ویژه اقتصادهایی که همزمان با تورم داخلی، کاهش ارزش پول ملی و محدودیت منابع ارزی مواجه هستند. در این کشورها، هر جهش در قیمت جهانی غذا می‌تواند مستقیما به فشار معیشتی و کاهش قدرت خرید خانوارها منجر شود.

تنگه هرمز؛ گلوگاه انرژی و غذا

یکی از نکات مهم در بحران اخیر، نقش تنگه هرمز در بازار جهانی انرژی و نهاده‌های کشاورزی است. این تنگه که در پی حملات وحشیانه آمریکا و اسرائیل به ایران بسته شد، بخش قابل ‌توجهی از تجارت جهانی نفت، گاز مایع و حتی مواد اولیه تولید کودهای شیمیایی را از خود عبور می‌دهد و هرگونه اختلال در این منطقه، فقط بازار نفت را ملتهب نمی‌کند، بلکه زنجیره تامین غذا را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد. از همین‌رو برخی تحلیلگران غربی معتقدند بحران اخیر خاورمیانه می‌تواند به بزرگ‌ترین شوک غذایی پس از جنگ اوکراین تبدیل شود؛ زیرا این بار همزمان بازار انرژی، کود شیمیایی و حمل‌ونقل دریایی درگیر شده‌اند. همین موضوع باعث شده سرمایه‌گذاران و سیاست‌گذاران جهانی با نگرانی روند قیمت مواد غذایی را دنبال کنند.

حتی در بازارهای مالی آمریکا نیز نگرانی از موج جدید تورم غذایی افزایش یافته است. تحلیلگران اقتصادی هشدار می‌دهند رشد شدید هزینه انرژی می‌تواند دوباره تورم مصرف‌کننده را در اقتصادهای بزرگ جهان تقویت کند و بانک‌های مرکزی را تحت فشار قرار دهد.

آیا جهان وارد دوره جدید تورم غذایی می‌شود؟

هرچند هنوز نمی‌توان با قطعیت از آغاز یک بحران فراگیر غذایی سخن گفت اما داده‌های فعلی نشان می‌دهد جهان دوباره وارد مرحله‌ای حساس شده است. اگر قیمت نفت در سطوح بالا باقی بماند و تنش‌های ژئوپلیتیکی ادامه پیدا کند، احتمال انتقال موج تورمی به بازار غذا بسیار بالا خواهد بود. نمودار بلومبرگ به ‌خوبی نشان می‌دهد که میان نفت و غذا یک رابطه ساختاری وجود دارد؛ رابطه‌ای که شاید در کوتاه‌مدت نادیده گرفته شود اما در بلندمدت خود را بر اقتصاد جهانی تحمیل می‌کند. در واقع، هر جهش بزرگ در بازار انرژی دیر یا زود به افزایش هزینه تولید و توزیع غذا منتهی می‌شود.

اکنون نیز جهان در نقطه‌ای قرار گرفته که بازار نفت، امنیت غذایی و تورم جهانی دوباره به یکدیگر گره خورده‌اند. اگر شوک انرژی مهار نشود، احتمال دارد موج تازه‌ای از گرانی مواد غذایی، اقتصاد جهانی را در ماه‌های آینده با چالش‌های جدیدی روبه‌رو کند؛ چالشی که بیش از همه بر دوش مصرف‌کنندگان و کشورهای واردات‌محور محصولات کشاورزی خواهد بود.