رفع محاصره، فرصتی برای تقویت ناوگان کشتیرانی ایران

به گزارش اقتصاد معاصر؛ در حالی که بر اساس مفاد یکی از بندهای تفاهم اخیر میان ایران و آمریکا، طرف آمریکایی متعهد شده است ظرف مدت 60 روز تحریم‌های مرتبط با نفت، فرآورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی ایران را لغو کند، کارشناسان معتقدند بهره‌برداری حداکثری از این فرصت نیازمند توجه ویژه به ظرفیت‌های حمل‌ونقل دریایی و توسعه ناوگان کشتیرانی و نفتکش داخلی کشور است.

رفع محدودیت‌های صادراتی می‌تواند زمینه بازگشت بخش مهمی از سهم ایران در بازارهای جهانی انرژی را فراهم کند، اما تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که فروش نفت تنها به تولید وابسته نیست و بخش حمل‌ونقل دریایی یکی از حلقه‌های کلیدی زنجیره صادرات انرژی محسوب می‌شود.

ظرفیت تولید نفت ایران؛ بازگشت به سطح 3.5 میلیون بشکه در روز

بررسی آمارهای تولید و صادرات نفت ایران طی سال‌های اخیر نشان می‌دهد صنعت نفت کشور علی‌رغم فراز و فرودهای ناشی از تحریم‌ها، همچنان از ظرفیت قابل توجهی برای افزایش صادرات برخوردار است.

بر اساس داده‌های منتشر شده از سوی اوپک و مؤسسات بین‌المللی انرژی، ظرفیت تولید نفت خام ایران در سال‌های اخیر در محدوده 3.5 میلیون بشکه در روز تثبیت شده است. نمودار روند تولید و صادرات نفت ایران از سال 2010 تا 2026 نیز نشان می‌دهد که تولید نفت کشور پس از اجرای برجام در سال 2015 به سرعت افزایش یافت و در سال‌های 2017 و 2018 به حدود 3.8 میلیون بشکه در روز رسید. با خروج آمریکا از برجام در سال 2018، تولید و صادرات نفت ایران با افت محسوسی مواجه شد، اما از سال 2021 روند بازیابی مجدداً آغاز شد.

مطابق نمودار، تولید نفت ایران در سال‌های 2024 و 2025 در محدوده 3.2 تا 3.4 میلیون بشکه در روز قرار داشته و پیش از تحولات و درگیری‌های اخیر نیز به نزدیکی ظرفیت 3.5 میلیون بشکه در روز رسیده بود. همچنین آمارهای اوپک نشان می‌دهد تولید نفت ایران در مقاطعی از سال 2026 نیز در محدوده بیش از 3 میلیون بشکه در روز قرار داشته است.

در حوزه صادرات نیز روندی مشابه مشاهده می‌شود. صادرات نفت خام ایران پس از اجرای برجام تا محدوده بیش از 2 میلیون بشکه در روز افزایش یافت، اما با بازگشت تحریم‌های آمریکا در سال 2018 سقوط کرد و در سال‌های 2019 و 2020 به کمتر از 500 هزار بشکه در روز رسید. پس از آن و با توسعه مسیرهای صادراتی و استفاده از ظرفیت‌های جدید، صادرات نفت ایران مجدداً احیا شد و در سال‌های اخیر به طور متوسط در محدوده 1.5 میلیون بشکه در روز قرار گرفت. در برخی مقاطع این رقم به حدود 2 میلیون بشکه در روز افزایش یافته و در دوره‌های تشدید فشارهای تحریمی تا حدود یک میلیون بشکه در روز کاهش پیدا کرده است.

نقش ناوگان دریایی در صادرات نفت ایران

در طول سال‌های اخیر انتقال نفت ایران از دو مسیر اصلی انجام شده است؛ نخست از طریق ناوگان تحت مالکیت یا مدیریت شرکت ملی نفتکش ایران و دوم از طریق اجاره کشتی‌های خارجی و قراردادهای چارترینگ. در دوره‌هایی که محدودیت‌های تحریمی کاهش یافته است، ایران توانسته با استفاده از قراردادهای اجاره زمانی و اجاره تک‌سفره (Chartering)، از ظرفیت نفتکش‌های بزرگ بین‌المللی برای انتقال نفت خام خود بهره بگیرد.

این روش ضمن افزایش انعطاف‌پذیری صادرات، هزینه‌های سرمایه‌گذاری مستقیم در خرید کشتی را نیز کاهش می‌دهد. با این حال، وابستگی به ناوگان خارجی همواره با مخاطراتی همراه بوده است؛ زیرا شرکت‌های بین‌المللی در شرایط بازگشت تحریم‌ها یا فشارهای سیاسی، همکاری خود را متوقف می‌کنند و صادرات نفت ایران با چالش مواجه می‌شود.

«ناوگان سایه»؛ محصول مستقیم تحریم‌ها

یکی از مهم‌ترین پیامدهای تحریم‌های نفتی شکل‌گیری آن چیزی است که در ادبیات حمل‌ونقل دریایی به «ناوگان سایه» (Shadow Fleet) معروف شده است. این ناوگان شامل نفتکش‌هایی است که عمدتاً تحت مالکیت شرکت‌های ثبت‌شده در کشورهای ثالث فعالیت می‌کنند و ساختار مالکیتی، پرچم یا پوشش بیمه‌ای آن‌ها شفاف نیست. در سال‌های تحریم، بخشی از صادرات نفت ایران از طریق این شبکه انجام شده است.

استفاده از ناوگان سایه اگرچه امکان تداوم صادرات را فراهم می‌کند، اما هزینه‌های قابل توجهی نیز به همراه دارد؛ از جمله:

1- افزایش نرخ اجاره کشتی‌ها؛

2- رشد هزینه‌های بیمه؛

3- افزایش ریسک‌های حقوقی و عملیاتی؛

4- محدودیت در دسترسی به برخی بنادر و خدمات بین‌المللی؛

5- کاهش شفافیت و افزایش هزینه‌های مبادلاتی.

به همین دلیل، رفع تحریم‌ها می‌تواند فرصت مناسبی برای کاهش وابستگی به این روش‌های پرهزینه و بازگشت به الگوهای رسمی و پایدار حمل‌ونقل دریایی باشد.

ایران؛ قدرت دریایی کمتر شناخته‌شده منطقه

در همین راستا، توجه به ظرفیت‌های موجود کشور اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند. بر اساس  آمار منتشرشده در سال 2022 از سوی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) درباره ناوگان تجاری کشورهای جهان، ایران با در اختیار داشتن 942 فروند کشتی تجاری در رتبه 25 جهان قرار گرفته است. بر اساس این گزارش، ناوگان تجاری ایران شامل 32 کشتی فله‌بر؛ 31 کشتی کانتینری؛ 393 کشتی باری عمومی؛ 83 نفتکش و 403 فروند کشتی در سایر رده‌ها است.

این آمار نشان می‌دهد ایران از نظر تعداد کشتی‌های تجاری بالاتر از کشورهایی نظیر آمریکا، آلمان، فرانسه، کانادا، دانمارک، استرالیا، اسپانیا، پرتغال، سوئیس و برزیل قرار دارد. نکته قابل توجه آنکه آمریکا در این رتبه‌بندی جایگاه هفتادم را به خود اختصاص داده و آلمان و فرانسه نیز به ترتیب در رتبه‌های 38 و 40 قرار دارند.

جایگاه دوم ایران در غرب آسیا

بررسی آمار کشورهای غرب آسیا نیز نشان می‌دهد ایران یکی از مهم‌ترین بازیگران حوزه حمل‌ونقل دریایی منطقه است. بر اساس این گزارش، ترکیه با یک هزار و 237 فروند کشتی تجاری در رتبه نخست منطقه قرار دارد و ایران با 942 فروند کشتی در جایگاه دوم غرب آسیا ایستاده است.

این ظرفیت می‌تواند در دوران پساتحریم به یکی از مزیت‌های راهبردی کشور برای افزایش صادرات نفت، فرآورده‌های نفتی، پتروشیمی و سایر کالاهای صادراتی تبدیل شود.

فرصت تاریخی برای توسعه ناوگان ملی

کارشناسان معتقدند رفع تحریم‌های نفتی نباید صرفاً به افزایش فروش نفت محدود شود. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که اتکا به کشتی‌های اجاره‌ای خارجی یا شبکه‌های غیررسمی حمل‌ونقل، هزینه‌های صادرات را افزایش داده و امنیت اقتصادی کشور را کاهش می‌دهد.

از این رو، بخشی از درآمدهای حاصل از افزایش صادرات نفت می‌تواند به نوسازی ناوگان نفتکش، توسعه ناوگان تجاری، افزایش ظرفیت ساخت کشتی در داخل کشور، حمایت از شرکت‌های کشتیرانی ایرانی و تقویت زیرساخت‌های بندری اختصاص یابد.

سرمایه‌گذاری در این حوزه نه‌تنها موجب کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل خواهد شد، بلکه تاب‌آوری اقتصاد ایران را در برابر تحولات سیاسی و تحریمی آینده نیز افزایش می‌دهد.

تفاهم اخیر ایران و آمریکا و تعهد واشنگتن برای رفع تحریم‌های نفتی، پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی در بازه 60 روزه، می‌تواند فصل تازه‌ای در صادرات انرژی ایران ایجاد کند. با این حال، تحقق کامل منافع اقتصادی این توافق صرفاً به افزایش فروش نفت وابسته نیست.

ایران امروز با برخورداری از یکی از بزرگ‌ترین ناوگان‌های تجاری منطقه و جایگاه بیست‌وپنجم جهان، ظرفیت قابل توجهی برای تبدیل شدن به یک بازیگر مهم در زنجیره حمل‌ونقل انرژی دارد. از این رو ضروری است سیاست‌گذاران در کنار تمرکز بر افزایش تولید و صادرات نفت، راهبردی جدی برای حمایت از ناوگان کشتیرانی داخلی، توسعه شرکت‌های حمل‌ونقل دریایی، نوسازی نفتکش‌ها و تقویت توان لجستیکی کشور تدوین کنند.

در شرایطی که تحریم‌ها رو به کاهش می‌رود، تکیه بر توان داخلی و تقویت ناوگان ملی می‌تواند نه‌تنها هزینه صادرات نفت را کاهش دهد، بلکه امنیت انرژی و منافع بلندمدت اقتصادی ایران را نیز تضمین کند.