راه‌آهن کلاله–جلفا؛ پاسخ راهبردی ایران به «مسیر ترامپ»

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ پس از پایان جنگ دوم قره‌باغ (۲۰۲۰) و انعقاد قرارداد آتش‌بس، بند نهم این قرارداد یکی مهم‌ترین نقاط اختلاف ارمنستان و جمهوری آذربایجان برای رسیدن به توافق صلح بود. در این بند قید شده بود که ارتباط جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان باید برقرار و بدون مانع باشد. باکو با تفسیر عبارت عبور بدون مانع، خواستار مسیری خارج از کنترل دولت ارمنستان بود؛ در حالی که ایروان با این تفسیر مخالف بود.   

با مخالفت دولت ارمنستان، باکو با پافشاری بر موضع خویش درصدد اشغال جنوب ارمنستان برای ایجاد مسیر مدنظر خود با عنوان کریدور جعلی «زنگزور» برآمد. این اقدام که موجب تغییر ژئوپلتیک منطقه و قطع ارتباط مرزی ایران و ارمنستان می‌شود، با مخالفت صریح و جدی تهران مواجه شد. 

پس از ناکامی جمهوری آذربایجان و متحد خود، ترکیه برای ایجاد کریدور جعلی «زنگزور» آمریکا مستقیما مسوولیت احداث این کریدور را برعهده گرفت. در بیانیه مشترک ۱۷ مرداد ۱۴۰۴روسای جمهور آمریکا و جمهوری آذربایجان و نخست وزیر ارمنستان، احداث کریدور جعلی «زنگزور» با نام جدید مسیر ترامپ (TRIPP) توسط آمریکا مورد توافق طرفین قرار گرفت. 

«مسیر ترامپ» از ابتدا باعث نگرانی ایران شد که این طرح همان تغییرات ژئوپلتیک کریدور جعلی «زنگزور» را در پی داشته باشد. دولت ارمنستان همواره این نگرانی را اینطور پاسخ داده که این طرح یک پروژه اقتصادی است و حاکمیت ارمنستان بر جغرافیای «مسیر ترامپ» حفظ خواهد شد. این درحالی است که امضای توافقنامه «چارچوب همکاری راهبردی میان آمریکا و ارمنستان درباره مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی (TRIPP)» توسط وزرای خارجه ارمنستان و آمریکا در ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ نشان داد که ادعای دولت ارمنستان نادرست است. مطابق این توافق دولت آمریکا مالک سهام کنترلی ۷۴ درصد شرکت توسعه TRIPP در محدوده سرزمینی ارمنستان می‌شود. این موضوع عملا حاکمیت دولت ارمنستان را نقض می‌کند؛ چراکه در این شرایط کنترل مرز ایران با ارمنستان و روابط دو کشور در اختیار آمریکا قرار می‌گیرد. 

موضوع بسیار خطرناک اجازه حضور یک شرکت امنیتی آمریکایی در ماده هفت توافق‌نامه است. این شرکت امنیتی که طبعا آمریکایی خواهد بود، می‌تواند مدعی تهدیدات گسترده و ناتوانی تامین امنیت شود که این موضوع بستر حضور متسقیم ارتش آمریکا در مرز ایران را فراهم می‌کند. 

تحقق اهداف «مسیر ترامپ» و ایجاد تهدید علیه ایران نیازمند جذب سرمایه‌ است و این سرمایه‌گذاری در صورتی محقق می‌شود که سودآوری مورد انتظار سرمایه‌گذاران را تامین کند. با توجه به این موضوع، ایران می‌تواند با احداث راه‌آهن کلاله-جلفا و اعمال تخفیف‌های ترانزیتی، این کریدور را از انتفاع ساقط کند. راه‌آهن کلاله-جلفا از روستای آغ‌بند جمهوری آذربایجان وارد ایران می‌شود و پس از عبور از شهر جلفا به منطقه نخجوان می‌رسد. این راه‌آهن همچنین درصورت احیای اتصال ریلی نخجوان به ارمنستان به ایروان منتهی می‌شود. با احداث راه‌آهن کلاله-جلفا جمهوری آذربایجان به خواسته خود مبنی بر اتصال به نخجوان دست پیدا می‌کند و همچنین ارمنستان به راه‌آهن نخجوان متصل می‌شود که در راستای طرح «چهار راه صلح» دولت این کشور است. در این میان، ایران با ارائه تخفیف‌های رقابتیِ ترانزیتی، نه فقط مزیت عبور از مسیر ترامپ را از بین می‌برد؛ بلکه جمهوری آذربایجان و ارمنستان را به شبکه سراسری ریلی خود پیوند می‌زند؛ شبکه‌ای که ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و آب‌های گرم جنوب را به هم متصل می‌سازد. 

در نتیجه لازم است جمهوری اسلامی ضمن اعلام موضعی واحد و قاطع در مخالفت با «مسیر ترامپ»، احداث راه‌آهن کلاله-جلفا را نه با نگاهی صرفا اقتصادی، بلکه با نگاهی راهبردی در جهت تامین امنیت ملی خود بنگرد.