ائتلاف باکو-ابوظبی؛ از میدان آبشرون تا کریدور گاز جنوبی

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ براساس اعلام رسانه‌های آذری، شرکت انرژی اماراتی XRG در ۱۵ سپتامبر اعلام کرد که فرآیند خرید سهام شرکت «کریدور گاز جنوبی آذربایجان» (SGC) از وزارت اقتصاد این کشور با موفقیت تکمیل شده است. این معامله که پس از دریافت تمامی مجوزهای قانونی انجام شد، گامی بزرگ در استراتژی این شرکت برای ایجاد یک سبد دارایی یکپارچه گاز در سراسر منطقه دریای خزر محسوب می‌شود.

کریدور گاز جنوبی یک شبکه راهبردی ۳۵۰۰ کیلومتری است که گاز طبیعی را از دریای خزر از طریق مسیرهای گرجستان و ترکیه به بازارهای جنوب اروپا منتقل می‌کند. دارایی‌های این شبکه شامل سهام میدان گاز و میعانات «شاه دنیز»، خط لوله قفقاز جنوبی، خط لوله ترانس آناتولی، خط لوله ترانس آدریاتیک و همچنین سهام شرکت تامین گاز آذربایجان است. این زیرساخت با ظرفیت انتقال ۲۶ میلیارد متر مکعب گاز در سال، نقش حیاتی آذربایجان را به عنوان تامین‌کننده انرژی برای اروپا تثبیت می‌کند.

محمد الاریانی، مدیر بخش گاز بین‌المللی درXRG، این موفقیت را «گامی تعیین‌کننده در توسعه راهبرد یکپارچه دریای خزر» توصیف کرد. این معامله علاوه بر تقویت همکاری‌های انرژی میان امارات متحده عربی و آذربایجان، مشارکت‌های XRG را با شرکت دولتی انرژی آذربایجان (سوکار) در سراسر زنجیره ارزش گاز گسترش می‌دهد.

شرکت XRG با دارا بودن ۳۰ درصد از سهام میدان گاز و میعانات گازی «آبشرون» در آذربایجان، به دنبال فرصت‌های جدیدی است که از زیرساخت‌های صادراتی موجود بهره می‌برد. این حضور در کنار سرمایه‌گذاری‌های XRG در ترکمنستان با مالکیت ۳۸ درصد از سهام بلوک یک فراساحلی که روزانه ۴۰۰ میلیون فوت مکعب گاز تولید می‌کند، بستری راهبردی برای توسعه منابع، زیرساخت‌ها و دسترسی به بازارهای تثبیت‌شده در منطقه خزر ایجاد کرده است.

این توافق نهایی، در ادامه توافق‌نامه اولیه غیرالزام‌آوری است که در نوامبر ۲۰۲۵ میان میکائیل جباروف، وزیر اقتصاد آذربایجان و سلطان الجابر، مدیرعامل XRG، جهت خرید سهام شرکت کریدور گاز جنوبی امضا شده بود.

ماهی‌گیری در خزر

در سال‌های اخیر، امارات متحده عربی به عنوان قطب سرمایه‌گذاری در حوزه‌های مختلف از جمله املاک، انرژی، هوانوردی، گردشگری و امور مالی شناخته می‌شود. امارات با تمرکز بر پروژه‌های جدید در کشورهای منطقه خزر، نه فقط به دنبال توسعه اقتصادی است، بلکه در پی تقویت پیوند میان منطقه خزر با سایر نقاط جهان و حاشیه آن است. این کشور در واقع از قدرت اقتصادی خود در موجی از تلاش‌های دیپلماتیک استفاده می‌کند تا از طریق سرمایه‌گذاری‌های راهبردی، نفوذ سیاسی و وزن دیپلماتیک خود را در سطح جهانی افزایش دهد.

در این راستا میزان سرمایه‌گذاری ابوظبی در کشورهای ساحلی دریای خزر به ویژه آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان روند افزایشی داشته است. در واقع، شرکت‌های اماراتی به‌طور فزاینده‌ای در اقتصاد کشورهای حوزه دریای خزر سرمایه‌گذاری کرده‌اند. نمونه بارز این رویکرد، افتتاح دفتر باکو توسط شرکت «مصدر» در ۶ فوریه ۲۰۲۳ است. این فعالیت‌های گسترده در منطقه خزر، نتیجه بازنگری و تجدید ساختار اخیر این شرکت است.

شرکت «مصدر» که در سال ۲۰۰۶ توسط صندوق ثروت ملی امارات (مبادله) تاسیس شد، در دسامبر ۲۰۲۲ ساختار جدید سهامداری خود را اعلام کرد. در این ساختار جدید، شرکت «طاقه» (TAQA) با ۴۳ درصد، «مبادله» با ۳۳ درصد و شرکت ملی نفت ابوظبی (ADNOC) با ۲۴ درصد از سهام این شرکت را در اختیار دارند. با این چیدمان جدید، «مصدر» اهداف بلندپروازانه‌ای را از جمله دستیابی به ظرفیت ۱۰۰ گیگاوات انرژی تجدیدپذیر عمدتا باد و خورشید و تولید سالانه یک میلیون تن هیدروژن سبز تا سال ۲۰۳۰ دنبال می‌کند.

در همین راستا، امارات در حال تقویت روابط خود با قزاقستان است تا از طریق سرمایه‌گذاری در بخش‌های زیرساختی و انرژی، جایگاه خود را در زنجیره تامین منطقه تثبیت کند. این رویکرد نشان‌دهنده تلاش امارات برای تبدیل شدن به یک بازیگر کلیدی در گذار انرژی و مدیریت منابع در منطقه خزر است. از سال ۲۰۲۱، امارات متحده عربی و قزاقستان همکاری‌های گسترده‌ای را با محوریت انرژی‌های تجدیدپذیر و توسعه زیرساخت‌ها آغاز کرده‌اند. در سپتامبر ۲۰۲۱، هلدینگ دولتی ADQ و شرکت ملی انرژی ابوظبی (طاقه / TAQA) توافق‌نامه راهبردی و بلندمدت با «سامروک-کازینا» (صندوق ثروت ملی قزاقستان) امضا کردند که مسیر تزریق سرمایه‌ای تا سقف ۶ میلیارد دلار را در بخش انرژی قزاقستان هموار ساخته است. 

بر پایه این توافق، با تشکیل یک شرکت هلدینگ مشترک، شرکت‌های اماراتی ضمن تملک سهام در دو نیروگاه برق‌آبی، در پروژه‌های احداث یک نیروگاه خورشیدی، یک مزرعه بادی و یک نیروگاه گازی در قزاقستان مشارکت دارند. در این میان، روابط اقتصادی ابوظبی و باکو با محوریت بخش انرژی‌های تجدیدپذیر وارد مرحله‌ای راهبردی شده است. شرکت انرژی آینده ابوظبی، مصدر، پس از افتتاح دفتر رسمی خود در باکو در ۶ فوریه ۲۰۲۳، برنامه‌های توسعه‌ای را با همکاری شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان، سوکار شتاب بخشید.

پیش از این، شرکت مصدر نیروگاه خورشیدی ۲۳۰ مگاواتی «قره‌داغ» را به بهره‌برداری رسانده بود. در چارچوب توافق‌های جدید با سوکار، طرح‌های بادی فراساحلی و تاسیسات هیدروژن سبز با ظرفیت ۲ گیگاوات در کنار پروژه‌های فتوولتائیک خورشیدی و بادی ساحلی تعریف شده است. مطابق توافقات امضاشده، ظرفیت اجرایی این طرح‌ها در فاز نخست به ۴ گیگاوات و در مرحله میان‌مدت با هدف‌گذاری تولید تا ۱۰ گیگاوات افزایش خواهد یافت. علاوه بر حوزه تجدیدپذیر، پرویز شهبازوف، وزیر انرژی آذربایجان به نقش تامین مالی صندوق توسعه ابوظبی در ساخت نیروگاه حرارتی «جنوب» با ظرفیت ۷۸۰ مگاوات اشاره کرده است.

روابط اقتصادی امارات متحده عربی و ترکمنستان نیز در پی تبادل هیات‌های عالی‌رتبه سیاسی و اقتصادی وارد فاز اجرایی گسترده‌تری شده است. عبدالله محمد المزروعی، رئیس اتاق‌های بازرگانی امارات و رئیس اتاق بازرگانی ابوظبی، با اشاره به جایگاه ابوظبی به عنوان شریک تجاری اصلی ترکمنستان، حجم مبادلات غیرنفتی دو کشور در سال ۲۰۲۱ را ۲۵۵.۳ میلیون دلار اعلام کرد. وی موقعیت ژئوپلیتیک ترکمنستان در آسیای مرکزی را فرصتی کلیدی برای حضور شرکت‌های اماراتی در بازارهای پیرامونی و تکمیل کریدورهای منطقه‌ای برشمرد.

در شرق دریای خزر، امارات افزون بر در اختیار داشتن ۳۸ درصد سهام بلوک یک فراساحلی ترکمنستان با حجم تولید روزانه ۴۰۰ میلیون فوت مکعب گاز، روابط اقتصادی خود را با این کشور تعمیق کرد. ورود گروه بنادر ابوظبی به توسعه پایانه‌ها و اتصالات حمل‌ونقل دریایی و زمینی ترکمنستان، توافق توسعه نیروگاهی میان شرکت مصدر و شرکت دولتی ترکمن‌انرگو و ایجاد خطوط تسهیلات مالی میان بانک دولتی امور اقتصادی خارجی ترکمنستان و بانک اول ابوظبی (FAB) در این چارچوب است.

برآورد ابوظبی از ترانس خزر

پس از جنگ روسیه و اوکراین، توجه به منابع جایگزین به ویژه خزر افزایش یافته که یکی از این پروژه‌ها، انتقال گاز ترکمنستان به اروپا از مسیر آذربایجان در چارچوب خط لوله ترانس خزر است. این پروژه که همواره حمایت ایالات متحده را داشته، به دلیل مخالفت روسیه و ایران با مانع حقوقی مواجه شد و اکنون، برخی ادعاها از برطرف شدن آن در کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر خبر می‌دهند. در واقع امارات احتمالا با برآورد این موضوع به دنبال خرید سهام کریدور گاز جنوبی است.

براساس برآوردها، این خط لوله از ساحل دریای خزر ترکمنستان تا مرز ترکیه و از طریق آذربایجان و گرجستان تقریبا ۲۰۰۰ کیلومتر طول خواهد داشت. ظرفیت انتقال سالانه آن که در مرحله نخست ۱۶ میلیارد متر مکعب پیش‌بینی شده، به ۳۰ میلیارد متر مکعب در مرحله دوم افزایش خواهد یافت. پیش‌بینی می‌شود کار ساخت و ساز دو سال طول بکشد و هزینه تخمینی آن ۲.۵ میلیارد دلار باشد.

یکی از اهدف راهبردی ابوظبی از سرمایه‌گذاری در آسیای مرکزی و دریای خزر مقابله با نفوذ ژئواکونومیکی ایران بوده است. در حالی که بهترین، امن‌ترین و آماده‌ترین مسیر برای انتقال گاز ترکمنستان، خطوط لوله ایران است، غرب و شرکای منطقه‌ای به دنبال تعریف پروژه جدید با هزینه بالا هستند؛ به‌طوری که در مارس ۲۰۲۴ اعلام شد که  قرارداد سوآپ شامل صادرات گاز ترکمنستان به ایران و صادرات حجم مشابهی از ایران به ترکیه امضا شده است.

اما ترکیه نیز بیشتر به زیرساخت‌های بخش غربی دریای خزر تاکید دارد که امارات نیز به دنبال سرمایه‌گذاری در آن است. اولین حلقه این زیرساخت، خط لوله قفقاز جنوبی (SCP) بوده که برای ارسال گاز از آذربایجان از طریق گرجستان به ترکیه ساخته شده است. دومین حلقه، خط لوله گاز طبیعی ترانس آناتولی (TANAP) برای صادرات گاز از طریق ترکیه به اروپا بوده و سومین حلقه، خط لوله ترانس آدریاتیک (TAP) است که دسترسی به بازارهای جنوب شرقی اروپا را فراهم می‌کند. این سه خط لوله، کریدور گاز جنوبی (SGC) را تشکیل می‌دهند و ترکیه و آذربایجان به دنبال افزایش ظرفیت این کریدور از ۱۶ به ۳۱ میلیارد متر مکعب در سال هستند.