ال‌نینو و خطر سیل در روددره‌های مشرف بر تهران

به گزارش اقتصاد معاصر؛  با رسیدن فصل پاییز و هشدار متخصصان هواشناسی در رابطه با احتمال بروز پدیده ال‌نینو، توجه به پتانسیل بالای سیل‌خیزی کلان‌شهر تهران به دلیل خصوصیت مورفولوژیکی خاص محدوده شمالی آن، بیش از پیش جلب می‌شود.

در سیل سال 1333 محدوده فرحزاد تهران با تخریب گسترده‌ای همراه بود. برآورد شده در این رخداد حدود 2000 نفر کشته شده است. متعاقب آن در سال 1334 محدوده کن درگیر سیل شد که طبق برخی از مستندات حدود بیش از 400 هکتار زمین کشاورزی و باغ تخریب شد.

پس از چند رخداد آب‌گرفتگی و سیلاب‌های کوچک سال 1366 میدان تجریش تهران، گلاب‌دره و دربند، سیل زیان‌بار سبب تلفات جانی حدود 300 نفر شد. در این حادثه میدان تجریش چند هفته‌ای با هدف بازسازی بسته شد. سیل در سال‌های 1374، 1389 و 1391 نیز با خسارت‌های جزیی و گاه با آبگرفتگی‌های گسترده در سطح شهر تهران به وقوع پیوست.

سیل سیجان در استان البرز در 28 تیرماه 1394 و سیل پاکدشت در 28 شهریور 1394 از جمله سیل‌های اخیر در گستره‌های اطراف تهران همراه با تلفات جانی است که در اذهان مردم تهران مانده است.

در این نوشتار به دلیل گستردگی حوضه‌های سیل‌خیز ارتفاعات شمالی مشرف به تهران و نظر به احتمال بارش‌های شدید ناگهانی ناشی از پدیده ال‌نینو و با هدف آمادگی پیش از رخدادهای احتمالی سیلاب‌های ناگهانی شهری، خطر سیل تهران مورد تأکید قرار گرفته است.

حوضه‌های آبریز شمال تهران

11 حوضه آبریز از غرب به شرق با وسعت متفاوت (از 7 تا 220 کیلومتر مربع) و در امتداد روددره‌های شمالی-جنوبی، مشرف بر شهر تهران هستند.

این حوضه‌ها و روددره‌های آنها به‌ترتیب از شمال‌غرب به شمال‌شرق عبارتند از؛

1- وردیج 57 کیلومتر مربع.

2- کن 220 کیلومتر مربع.

3- گلوتنکه 17 کیلومتر مربع.

4- فرحزادی 30 کیلومتر مربع.

5- درکه،36 کیلومتر مربع.

6- ولنجک 9 کیلومتر مربع.

7- دربند و گلاب‌دره 39 کیلومتر مربع.

8- دره حصارک 11 کیلومتر مربع.

9- جمشیدیه 9 کیلومتر مربع.

10- دارآباد و تنگه یورد 29 کیلومتر مربع.

11- سوهانک 7 کیلومتر مربع.

جهت تأکید بر خطر سیل‌خیزی نسبت به مساحت حوضه‌های آبریز فوق‌الذکر کافی است ذکر شود که مساحت حوضه آبریز سیلاب ناگهانی شهری شیراز (حوضه آبریز تنگ الله‌اکبر-آب زنگی) در 5 فروردین ماه 1398 (با 21 نفر تلفات جانی در دروازه قرآن شیراز) حدود 23 کیلومتر مربع بود. به عبارت دیگر 6 حوضه مشرف به خط شمالی تهران مساحتی به مراتب بیشتر از حوضه سیل شیراز را دارا هستند.

المان‌های شهری در معرض خطر سیل برخی از حوضه‌های آبریز شمال تهران/حوضه وردیج

حوضه وردیج با 57 کیلومتر مربع غربی‌ترین حوضه سیلابی شهر تهران بوده که سیل ناشی از آن می‌تواند به بخش‌هایی از غرب شهر تهران، آسیب برساند. در این مسیر، پل‌ها و دوربرگردان‌های اتوبان همت (خرازی)، بلوار سراوان، پل دانش، پل مترو تهران-کرج، پل‌های بزرگراه تهران-کرج، پل‌های بزرگراه لشکری و پل جاده قدیم کرج در تقاطع با مسیر سیلابی وردیج می‌باشند. تقاطع مسیر آبراهه وردیج با جاده قدیم کرج (بزرگراه فتح) یکی از نقاط حساس در امتداد این مسیل می‌باشد.

حوضه کن

مسیل این حوضه امتداد رود کن است که تا دریاچه نمک قم امتداد داشته و از سوی غربی تهران گذر می‌کند. در این مسیر مهم‌ترین عارضه، سمت غربی باند فرودگاه مهرآباد و تأسیسات واقع در حاشیه غربی سایت فرودگاه می‌باشد.

حوضه فرحزادی

این حوضه از محدوده فرحزادی به داخل محدوده شهری تهران متصل و سیلاب ناشی از آن پس از گذر از دره‌های شمال به جنوب (مسیر پارک نهج‌البلاغه) به بخش شمالی فلکه صادقیه، خیابان سازمان آب و نقطه تقاطعی با اتوبان اشرفی اصفهانی می‌رسد و در این محدوده توسط عوارض و مستحدثات متعدد امتداد آن حداقل روی نقشه گم می‌شود. محدوده فلکه صادقیه و اطراف آن مهم‌ترین کانون اثر سیلاب متشکله در این حوضه خواهد بود.

حوضه درکه

مسیر درکه با مساحت 36 کیلومتر مربعی حوضه آبریز آن، یکی دیگر از گستره‌های با پتانسیل بالای تشکیل رواناب در شمال تهران است. امتداد این مسیر پس از گذر جانب غربی بزرگراه چمران با خمشی وارد کوی نصر شده که بر روی این مسیر، بازارچه‌ای در محله گیشا احداث شده و یکی دیگر از کانون‌های خطر سیلاب تهران را تشکیل داده است.

حوضه‌های دربند-گلاب‌دره و دارآباد

ساخت‌وسازهای گستره در امتداد این دو حوضه، امکان ردگیری آنها را در سطح شهر از بین برده است. فقط می‌دانیم که امتداد بزرگراه امام علی (ع)، مسیر آبراهه‌ای دارآباد است.

حوضه دربند-گلاب‌دره در خروجی و حتی در میانه راه خود مستقیماً به مستحدثات و المان‌های شهری برخورد می‌کند و ادامه مسیر آن محو می‌شود که چنین حالتی، آسیب‌های احتمالی متعددی را محتمل می‌سازد.

با هدف کاهش آسیب‌های ناشی از سیل در کلان‌شهر تهران، ضرورت دارد دو اقدام اولویت‌دار زیر در دستور کار وزارت نیرو و شهرداری تهران قرار گیرد:

آموزش‌های همگانی و رفتار صحیح مردم در مواجهه با سیل

راه‌اندازی سامانه‌های هشدار میدانی سیل در امتداد حوضه‌های آبریز مشرف به کلانشهر تهران. این سامانه‌ها بر اساس شدت بارش و حجم رواناب در حوضه‌های آبریز کار می‌کنند که حداقل برای نجات جان انسان‌ها می‌توانند بسیار مؤثر باشند.

علی بیت‌الهی رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی/ تسنیم