تعلیق گذرگاه‌های ایران و پاکستان؛ تهدید تجارت مرزی و راهبرد آسیای مرکزی اسلام‌آباد

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در روزهای اخیر، پاکستان مبادلات تجاری از طریق دو گذرگاه مرزی اصلی خود با ایران را به‌طور موقت به حالت تعلیق درآورد که موجب سرگردانی حدود ۲ هزار دستگاه کامیون شده و نگرانی‌هایی را در خصوص احتمال کمبود و افزایش قیمت گاز مایع (LPG) و سایر کالاهای اساسی به همراه داشته است. 

این تعلیق شامل گذرگاه‌های «گبد–ریمدان» و «تفتان» می‌شد که دو مسیر کلیدی برای تجارت میان این دو کشور همسایه به شمار می‌روند. مقامات رسمی اعلام کرده‌اند که هدف از این محدودیت‌ها، رسیدگی به نگرانی‌های امنیتی و ارتقای مدیریت مرزی است. دولت ایالت بلوچستان نیز روز یکشنبه اعلام کرد که مذاکرات میان مقامات ارشد پاکستان و ایران برای حل‌وفصل مسائل اداری و بازگشایی هرچه سریع‌تر این گذرگاه‌ها در جریان است.

ضربه به اقتصاد محلی

براساس گزارش تارنمای «گلف نیوز»، شاهد رند، مشاور سروزیر ایالت بلوچستان در امور رسانه‌ای و سیاسی اظهار داشت که این انسداد موقت برای تقویت امنیت، مهار قاچاق و ایجاد یک سامانه مدیریتی کارآمدتر در مرز ضروری بوده است. وی شایعات مطرح‌شده در شبکه‌های اجتماعی پیرامون این انسداد را رد کرد و از افکار عمومی خواست صرفا به اطلاعات تاییدشده استناد کنند. او گفت: «با توجه به روند کنونی گفت‌وگوها، احتمال بازگشایی زودهنگام مرز پاکستان و ایران وجود دارد.»

وی افزود که یک سازوکار هماهنگ برای ارتقای عملیات مرزی، پیشگیری از قاچاق و حفظ نظم و قانون در دست تدوین است. به گفته رند، بهبود مدیریت مرزی به ارتقای تسهیلات تجار و ایجاد ثبات بیشتر برای جوامع محلی مرزنشین نیز کمک خواهد کرد.

در مقابل، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران اختلال ایجادشده را ناشی از «مسائل فنی» دانست و تاکید کرد که رایزنی‌های دو کشور برای بازگشت به روال عادی در حال انجام است.

به گزارش وب‌سایت روزنامه دان، این تعلیق ناگهانی روند جابه‌جایی کالاهای تجاری را مختل کرده و کامیون‌های حامل گاز مایع، برنج، میوه تازه و سایر اقلام در هر دو سوی مرز زمین‌گیر شده‌اند. اتاق بازرگانی و صنایع کویته اعلام کرد که تردد حدود ۲ هزار کامیون فعال در مسیر پاکستان و ایران تحت تاثیر این وضعیت قرار گرفته است. این نهاد تجاری هشدار داد که تداوم محدودیت‌ها می‌تواند خسارات مالی قابل ‌توجهی به بازرگانان و کسب‌وکارهای وابسته به تجارت فرامرزی تحمیل و به فعالان تجاری توصیه کرد تا اطلاع ثانوی، ثبت سفارش‌های جدید صادرات و واردات با ایران را تعلیق کنند.

یکی از جدی‌ترین نگرانی‌ها، پیامدهای احتمالی این تصمیم بر تامین گاز مایع در پاکستان است. مرز گبد–ریمدان به یکی از مبادی کلیدی واردات انرژی تبدیل شده و گزارش‌ها حاکی از ورود روزانه بیش از ۴ هزار تُن گاز مایع از طریق این مرز به خاک پاکستان بوده است.

تجار و فعالان بخش انرژی هشدار داده‌اند که طولانی شدن این توقف، روند عرضه به کراچی و سایر نقاط کشور را مختل خواهد کرد. کاهش واردات همچنین می‌تواند فشار صعودی بر قیمت گاز مایع در بازار آزاد وارد کند، به‌ویژه اگر تمهیدات جایگزینی برای تامین در نظر گرفته نشود. این اختلال در شرایطی رخ می‌دهد که مسیر تفتان نیز پیش از این به دلیل چالش‌های امنیتی در ایالت بلوچستان با دشواری‌هایی روبه‌رو بوده است. فعالان اقتصادی بومی نگرانند که تداوم این وضعیت درآمدهای تجاری را کاهش داده، هزینه‌های حمل‌ونقل را افزایش دهد و معیشت ساکنان وابسته به دادوستد مرزی را به خطر بیندازد.

سایه چالش‌های زیرساختی و امنیتی

این توقف در حالی رقم خورده که اسلام‌آباد و تهران اخیرا تلاش‌هایی را برای تقویت مبادلات تجاری دوجانبه و بهبود اتصالات مرزی آغاز کرده بودند. از ماه مارس گذشته، هر دو کشور اقداماتی را برای تسهیل فرایندهای گمرکی، ارتقای ترتیبات ترانزیتی و تسهیل مبادلات تجاری به اجرا گذاشتند. همچنین در ماه اوت، هیاتی ایرانی به ریاست محمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت، برای شرکت در دهمین نشست کمیته مشترک تجاری ایران و پاکستان راهی اسلام‌آباد شد.

این هیات با شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان نیز دیدار کرد و دو طرف در خصوص توسعه تجارت از طریق بهبود زیرساخت‌های لجستیکی، همسان‌سازی روندهای گمرکی و حرکت به سمت شبانه‌روزی کردن فعالیت گذرگاه‌های مرزی به توافق رسیدند. با این وجود، تجار اعلام می‌کنند که وضعیت نامناسب راه‌ها و حوادث امنیتی پی‌درپی، همچنان چند مسیر مرزی را تحت تاثیر قرار داده است. جیاند هوت، رئیس اتاق بازرگانی و صنایع گوادر پیش‌تر اعلام کرده بود تجارت از مسیر گذرگاه‌های پنجگور و مند–ردیگ به علت جاده‌های غیراستاندارد و رخدادهای مرتبط با آتش‌زدن خودروها عملا متوقف شده است.

هرچند مقامات پاکستانی و ایرانی اعلام کرده‌اند که این توقف موقتی است اما تاریخ مشخصی برای ازسرگیری مبادلات تجاری تعیین نشده است. دولت ایالت بلوچستان تاکید دارد مذاکرات پیشرفت داشته و به محض رفع مسائل اداری و امنیتی باقی‌مانده، گذرگاه‌ها به‌زودی بازگشایی خواهند شد.

تضعیف راهبرد آسیای مرکزی

اما موضوع فراتر از مناسبات دوجانبه است و تداوم انسداد گذرگاه‌های مرزی می‌تواند تجارت فرامنطقه‌ای پاکستان را تحت تاثیر قرار دهد. باید توجه داشت که مرزهای پاکستان با دو همسایه هند و افغانستان تقریبا مسدود است و گشودن مرزهای ایران از اهمیت راهبردی برای اسلام‌آباد برخوردار است؛ به ویژه که اخیرا دو کشور شش کریدور زمینی برای گسترش تجارت دوجانبه و نیز اتصال پاکستان به آسیای مرکزی از طریق ایران راه‌اندازی کرده‌اند که تصمیم اخیر می‌تواند این امر تحت تاثیر قرار دهد.

افغانستان مدت‌هاست که از دید کارشناسان و بازرگانان، مناسب‌ترین مسیر ترانزیتی برای تجارت دوجانبه میان پاکستان و جمهوری‌های آسیای مرکزی به‌شمار می‌رفت. اما دهه‌ها درگیری و بی‌ثباتی مانع از تحقق برنامه‌ها جهت ایجاد کریدور تجاری «ترانس-افغانستان» برای اتصال آسیای مرکزی به پاکستان شده است. اخیرا با تشدید تنش‌های اسلام‌آباد و کابل پیرامون تروریسم فرامرزی، چشم‌انداز توسعه این مسیر بیش از هر زمان دیگری تضعیف شده است. روابط طرفین در اکتبر ۲۰۲۵، در پی بروز درگیری‌های مرزی شدید، رو به وخامت گذاشت که موجب شد اسلام‌آباد تردد کامیون‌های باری از طریق گذرگاه‌های حیاتی «تورخم» و «چمن» را به حالت تعلیق درآورد. متعاقبا در فوریه ۲۰۲۶، اسلام‌آباد جنگ علیه افغانستان را اعلام کرد و حملات هوایی را علیه پناهگاه‌های ادعایی تروریست‌ها در عمق خاک این کشور کلید زد.

همچنین در ماه آوریل، اسلام‌آباد هم‌زمان با تشدید محاصره بنادر ایران توسط ایالات متحده، شش مسیر ترانزیت زمینی را برای کالاهایی که به مقصد ایران روانه می‌شدند افتتاح کرد. این مسیرها به کالاهای کشورهای ثالث اجازه می‌داد تا به‌ صورت جاده‌ای از خاک پاکستان عبور کرده و وارد ایران شوند. کریدورهای تعیین‌شده با متصل ساختن بنادر دریایی پاکستان به دو گذرگاه مرزی ایران، مسیری کاربردی به سمت ترکمنستان و ازبکستان پیش پای بازرگانان قرار می‌داد، تا جایی که اسلام‌آباد در همان ماه آوریل، نخستین محموله گوشت منجمد صادراتی خود را از مسیر ایران به مقصد تاشکند ارسال کرد. با این وجود، علی‌رغم فعال‌سازی این مسیرها برای تبادلات با آسیای مرکزی، شعله‌ور شدن دوباره تنش‌ها میان آمریکا و ایران بر سر تنگه هرمز، تداوم فعالیت این مسیر را فعلا با ابهام روبه‌رو کرد.

در پی این تحولات، مسیر «ترانس-چین» برای تجارت میان پاکستان و آسیای مرکزی مطرح شد و هر دو طرف توسعه این کریدور جایگزین را در صدر اولویت‌های راهبردی خود نشاندند. گزینه ترانس-چین به دلیل نگرانی‌های ادامه‌دار امنیتی در افغانستان، از مدت‌ها پیش در دستور کار مذاکرات رهبران پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی قرار داشت. در همین چارچوب، در نوامبر ۲۰۲۵ ازبکستان و پاکستان بر سر توسعه تجارت از طریق دو مسیر اصلی زمینی -کریدور پاکستان–چین–تاجیکستان–ازبکستان و کریدور پاکستان–چین–قرقیزستان–ازبکستان- که خاک افغانستان را دور می‌زنند، توافق کردند.

به دنبال این توافقات، در ماه آوریل قرقیزستان مسیر زمینی به پاکستان از خاک چین، با دور زدن کامل افغانستان را با موفقیت آزمایش کرد؛ به ‌طوری که یک کامیون حامل کالاهای قرقیزستانی از طریق خاک چین و در امتداد بزرگراه راهبردی قراقروم به بندر کراچی پاکستان رسید. مقامات اسلام‌آباد مسیرهای زمینی اتصالی پاکستان به بیشکک و آلماتی را نسبت به مسیرهای جایگزین ترانس-افغان به ‌مراتب امن‌تر ارزیابی می‌کنند.

در سطح حقوقی و قراردادی نیز ازبکستان و پاکستان توافق کرده‌اند توافقنامه تجارت ترانزیت دوجانبه خود را اصلاح کنند تا کریدور چین رسما در آن گنجانده شود. این امر ترانزیت کالاها پیش از رسیدن به آسیای مرکزی را از طریق بندر خشک «سوست» و غرب چین تسهیل می‌کند. با این وجود، گزینه ترانس چین نیز باوجود امنیت کنونی، با چالش‌های فنی و زیرساختی مواجه است و با وجود توافق به ویژه در بخش چین-قرقیزستان-ازبکستان با چالش‌های جدی مواجه است که رفع آنها زمانبر خواهد بود.

در مجموع مسیر ایران با وجود شرایط تنش‌زای منطقه، به لحاظ زمان تحویل کالا و نیز آمادگی زیرساخت‌ها بهترین گزینه است. در واقع، انسداد گذرگاه‌های مرزی پاکستان با هر نیت و قصدی که باشد «راهبرد آسیای مرکزی» اسلام آباد را تضعیف و در مقابل نفوذ رقیب آن هند را تقویت کند.