امنیت انرژی جهان در گرو تأمین منافع تولیدکنندگان گاز است
به گزارش اقتصاد معاصر؛ به نقل از وزارت نفت، هشتمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز (جی‌ئی‌سی‌اف) روز ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (پنجم آبان ۱۴۰۵) در مسکو، پایتخت روسیه با حضور رؤسا و مقام‌های عالی‌رتبه کشورهای عضو و ناظر برگزار می‌شود. برگزاری این نشست هم‌زمان با بیست‌وپنجمین سالروز شکل‌گیری مجمع، فرصتی مهم برای بررسی تحولات ساختاری بازار جهانی گاز طبیعی، تبیین جایگاه این حامل راهبردی در آینده سبد انرژی جهان، تقویت همکاری‌های چندجانبه و اتخاذ رویکردهای مشترک در قبال چالش‌های پیش‌روی کشورهای تولیدکننده و صادرکننده گاز به شمار می‌رود.
سید علی‌محمد موسوی معاون امور بین‌الملل و بازرگانی وزارت نفت و نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجامع انرژی، در گفتگویی اهداف و محورهای نشست، برنامه‌های هیئت جمهوری اسلامی ایران، جایگاه مجمع در حکمرانی جهانی انرژی و فرصت‌های پیش‌روی دیپلماسی گازی کشور را بررسی کرده است. بخش نخست گفتگو را در ادامه بخوانید:
هشتمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز در چه شرایطی برگزار می‌شود و اهمیت این نشست را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
هشتمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز در مقطعی حساس از تحولات نظام بین‌المللی انرژی و هم‌زمان با بیست‌وپنجمین سالروز تأسیس این مجمع برگزار می‌شود. طی سال‌های اخیر، بازار جهانی گاز طبیعی تحت‌تأثیر مجموعه‌ای از عوامل ژئوپلیتیک، اقتصادی، فناورانه و محیط زیستی، با تغییرات قابل توجهی روبه‌رو شده است.
تغییر الگوهای تجارت بین‌المللی گاز، توسعه زیرساخت‌های گاز طبیعی مایع‌شده (ال‌ان‌جی)، افزایش اهمیت امنیت عرضه و تقاضا، تشدید رقابت برای جذب سرمایه و همچنین ضرورت پاسخ‌گویی به نیازهای رو به رشد انرژی در اقتصادهای نوظهور، از تحولاتی هستند که اهمیت گفت‌وگو و هماهنگی میان کشورهای تولیدکننده و صادرکننده گاز را بیش از گذشته آشکار ساخته‌اند.
در چنین شرایطی، نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز فرصتی ارزشمند برای تبادل دیدگاه در عالی‌ترین سطح سیاسی، ارزیابی روندهای بلندمدت بازار و تقویت رویکردهای مشترک در قبال مسائل راهبردی صنعت گازطبیعی فراهم می‌کند. اهمیت این اجلاس فقط به بررسی تحولات بازار محدود نمی‌شود، بلکه این نشست می‌تواند زمینه‌ساز تقویت جایگاه مجمع به‌عنوان یکی از نهادهای اثرگذار در گفت‌وگوهای بین‌المللی انرژی و دفاع از منافع مشروع کشورهای تولیدکننده و صادرکننده گاز باشد.
سطح مشارکت جمهوری اسلامی ایران در نشست مسکو چگونه خواهد بود و چه برنامه‌هایی برای هیئت ایرانی پیش‌بینی شده است؟
جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان پیشنهاددهنده اصلی و یکی از بنیان‌گذاران مجمع کشورهای صادرکننده گاز و از دارندگان عمده ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی جهان، همواره مشارکتی فعال و مؤثر در فعالیت‌های این نهاد داشته است. در هشتمین نشست سران مجمع، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری، در رأس هیئتی بلندپایه با همراهی حمید بورد، سرپرست وزارت نفت حضور خواهند یافت.
سخنرانی رئیس جمهوری در نشست سران، تبیین مواضع اصولی جمهوری اسلامی ایران در قبال تحولات بین‌المللی و بازار جهانی انرژی و تشریح دیدگاه‌های کشور درباره آینده همکاری‌های گازی از مهم‌ترین برنامه‌های این سفر خواهد بود. پیش از نشست سران، بیست‌وهشتمین نشست وزارتی کشورهای عضو مجمع با حضور وزرا و نمایندگان عالی‌رتبه کشورهای عضو برگزار خواهد شد که طی آن ضمن بررسی و تصویب برنامه‌های دبیرخانه، اسناد نشست سران نهایی می‌شود.
همچنین برگزاری دیدارهای دوجانبه با مقامات عالی‌رتبه کشورهای عضو و ناظر، به‌ویژه در حوزه همکاری‌های انرژی از دیگر برنامه‌های مهم هیئت جمهوری اسلامی ایران است. در این دیدارها تلاش خواهد شد زمینه‌های توسعه مناسبات دوجانبه و چندجانبه در حوزه‌های تجارت گاز طبیعی، سرمایه‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها، انتقال دانش فنی، همکاری‌های فناورانه و بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک کشورهای عضو بررسی شود.
مهم‌ترین اولویت‌ها و مواضع جمهوری اسلامی ایران در هشتمین نشست سران چیست؟
مواضع جمهوری اسلامی ایران در این نشست را می‌توان در دو محور اساسی سیاسی و راهبردی در حوزه انرژی تبیین کرد. در حوزه سیاسی، یکی از اولویت‌های هیئت جمهوری اسلامی ایران، تبیین ابعاد تجاوزات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه کشورمان و محکومیت اقدام‌های انجام‌شده علیه حاکمیت ملی، تمامیت ارضی و امنیت جمهوری اسلامی ایران خواهد بود. در این چهارچوب، موضوع شهادت رهبر انقلاب اسلامی، فرماندهان نظامی و شهروندان غیرنظامی و همچنین جنایت‌های انجام‌شده در میناب و لامرد، در چهارچوب مواضع رسمی جمهوری اسلامی ایران مطرح خواهد شد.
در حوزه انرژی نیز تأکید بر صیانت از منافع جمعی اعضا، تقویت نقش گازطبیعی در تأمین امنیت انرژی، ضرورت استمرار سرمایه‌گذاری در زنجیره ارزش گاز، مقابله با اقدام‌های محدودکننده و یک‌جانبه علیه تولیدکنندگان و توسعه همکاری‌های فنی، تجاری و سرمایه‌گذاری از محورهای مهم مورد توجه خواهد بود.
ما معتقدیم امنیت انرژی مفهومی متوازن و چندبعدی است و تحقق آن مستلزم توجه هم‌زمان به امنیت عرضه برای مصرف‌کنندگان، امنیت تقاضا برای تولیدکنندگان، امنیت سرمایه‌گذاری و پایداری جریان تجارت انرژی است.
با توجه به تحولات ژئوپلیتیک اخیر، چه ارتباطی میان ثبات سیاسی و امنیت بازار جهانی گاز قائل هستید؟
صنعت گاز طبیعی به دلیل ماهیت سرمایه‌بر، دوره طولانی بازگشت سرمایه و وابستگی به زیرساخت‌های گسترده تولید، انتقال، فرآورش و صادرات، بیش از بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی به ثبات سیاسی، امنیت سرمایه‌گذاری و قابلیت پیش‌بینی شرایط بازار نیازمند است. هرگونه تشدید تنش‌های ژئوپلیتیک، تهدید زیرساخت‌های انرژی، اختلال در مسیرهای انتقال و اعمال محدودیت‌های یک‌جانبه می‌تواند بر هزینه تأمین مالی پروژه‌ها، ریسک سرمایه‌گذاری، قیمت انرژی و درنهایت امنیت عرضه در بازارهای منطقه‌ای و جهانی تأثیرگذار باشد.
از این منظر است که بر ضرورت جلوگیری از سیاسی‌سازی تجارت انرژی و استفاده ابزاری از آن در مناسبات بین‌المللی تأکید می‌شود. بر این باور هستم که بازار جهانی گاز باید بر پایه اصول همکاری، منافع متقابل، احترام به تعهدات قراردادی و دسترسی غیرتبعیض‌آمیز به فناوری، تجهیزات و منابع مالی توسعه یابد.
امنیت انرژی یک مسئولیت مشترک میان تولیدکنندگان، مصرف‌کنندگان و کشورهای مسیر انتقال انرژی است و هیچ‌یک از این بازیگران نمی‌توانند بدون توجه به منافع و ملاحظات دیگر طرف‌ها، امنیت پایدار انرژی را تضمین کنند.
نقش گاز طبیعی در آینده سبد انرژی جهان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
گاز طبیعی به‌دلیل ویژگی‌های فنی، اقتصادی و محیط زیستی خود، همچنان از ارکان مهم تأمین انرژی جهان در دهه‌های آینده خواهد بود. این حامل انرژی در مقایسه با زغال‌سنگ، هنگام احتراق برای تولید مقدار معینی انرژی، دی‌اکسیدکربن کمتری منتشر می‌کند و در صورت مدیریت مؤثر انتشار متان در زنجیره تأمین، می‌تواند در کاهش شدت انتشار گازهای گلخانه‌ای نقش داشته باشد.
همچنین، قابلیت انعطاف‌پذیری نیروگاه‌های گازی در تولید برق، امکان پشتیبانی از توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر متناوب مانند انرژی خورشیدی و بادی را فراهم می‌سازد. از سوی دیگر، رشد جمعیت، توسعه صنعتی، گسترش شهرنشینی و افزایش تقاضای برق در کشورهای درحال‌توسعه، ظرفیت قابل توجهی برای استمرار نقش گاز طبیعی در سبد انرژی جهان ایجاد می‌کند.
البته مسیر تحول انرژی در کشورهای مختلف یکسان نیست و لازم است سیاست‌های انرژی با توجه به شرایط اقتصادی، مقدار توسعه‌یافتگی، ساختار منابع و اولویت‌های ملی هر کشور تدوین شود.
ما در وزارت نفت معتقدیم گذار انرژی باید واقع‌بینانه، عادلانه و مبتنی بر تنوع‌بخشی به منابع انرژی باشد و نباید به محدودسازی غیرمنطقی سرمایه‌گذاری در صنعت گاز طبیعی منجر شود.
یکی از موضوعات مورد تأکید مجمع، ضرورت سرمایه‌گذاری در صنعت گاز است. اهمیت این موضوع از نظر جنابعالی چیست؟
توسعه پایدار صنعت گازطبیعی نیازمند سرمایه‌گذاری مستمر و بلندمدت در تمامی حلقه‌های زنجیره ارزش، از اکتشاف و توسعه میدان‌ها گرفته تا فرآورش، انتقال، ذخیره‌سازی، صادرات و زیرساخت‌های ال‌ان‌جی است. از آنجا که پروژه‌های بزرگ گازی اغلب به منابع مالی قابل توجه و دوره‌های زمانی طولانی برای طراحی، اجرا و بهره‌برداری نیاز دارند، وجود محیط باثبات و قابل پیش‌بینی برای سرمایه‌گذاری اهمیت ویژه‌ای دارد.
کاهش یا تعویق سرمایه‌گذاری در بخش بالادستی می‌تواند در میان‌مدت و بلندمدت به محدودشدن ظرفیت عرضه، تشدید نوسان‌های قیمت و افزایش آسیب‌پذیری بازار جهانی گاز منجر شود، که به سود هیچ‌یک از دوطرف تولیدکننده و مصرف‌کننده گاز نیست. بر همین اساس، یکی از پیام‌های مهم جمهوری اسلامی ایران در نشست مسکو، ضرورت ایجاد توازن میان اهداف امنیت انرژی، توسعه اقتصادی و ملاحظات محیط زیستی خواهد بود.
کشورهای تولیدکننده باید امکان دسترسی عادلانه به منابع مالی، فناوری‌های پیشرفته و بازارهای مصرف را داشته باشند و موانع سیاسی و محدودیت‌های یک‌جانبه نباید مانع توسعه ظرفیت‌های تولید و صادرات گاز طبیعی شوند.
مجمع کشورهای صادرکننده گاز چه نقشی در تحولات بازار جهانی گاز دارد و آیا می‌توان آن را نهادی مشابه اوپک دانست؟
مجمع کشورهای صادرکننده گاز نهادی بین‌الدولی با ماهیت مشورتی، تحلیلی و همکاری‌محور است که با هدف تقویت تعامل میان کشورهای تولیدکننده و صادرکننده گاز طبیعی تشکیل شده است. این مجمع برخلاف اوپک، تمایل و سازوکاری برای تعیین سهمیه تولید یا مدیریت مستقیم حجم عرضه گاز طبیعی در بازار جهانی ندارد.
تفاوت‌های ساختاری بازار نفت و گاز، ازجمله وابستگی بخش مهمی از تجارت گاز به قراردادهای بلندمدت، زیرساخت‌های اختصاصی انتقال و ویژگی‌های منطقه‌ای بازار، سبب شده است سازوکار همکاری در مجمع، ماهیتی متفاوت داشته باشد.
بااین‌حال، مجمع می‌تواند از طریق تبادل دیدگاه‌ها، تجارب و اطلاعات، انجام مطالعات تخصصی، ارائه چشم‌اندازهای بلندمدت، توسعه همکاری‌های فنی و هماهنگی دیدگاه‌های اعضا در مجامع بین‌المللی، نقش مؤثری در ارتقای جایگاه گاز طبیعی و دفاع از منافع مشترک تولیدکنندگان ایفا کند.
همچنین، تقویت ظرفیت کارشناسی و پژوهشی دبیرخانه، توسعه همکاری‌های فناورانه و افزایش حضور مؤثر مجمع در گفت‌وگوهای جهانی انرژی می‌تواند جایگاه مجمع را در معماری حکمرانی انرژی جهان ارتقا دهد.
ایران چه ظرفیت‌هایی برای توسعه همکاری‌های گازی با اعضای مجمع در اختیار دارد؟
کشورمان به پشتوانه ذخایر عظیم گاز طبیعی، موقعیت ممتاز جغرافیایی، شبکه گسترده انتقال گاز، تجربه طولانی در توسعه و بهره‌برداری از میدان‌های گازی و برخورداری از ظرفیت‌های فنی و مهندسی، توانمندی‌های قابل توجهی برای گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی دارد.
موقعیت جغرافیایی ایران در اتصال مناطق دارای منابع غنی انرژی به بازارهای مصرف، ظرفیت مناسبی برای توسعه تجارت منطقه‌ای گاز و همکاری‌های ترانزیتی فراهم می‌کند. در این چهارچوب، توسعه صادرات گاز از طریق خطوط لوله و ال‌ان‌جی، اجرای ترتیبات سوآپ و ترانزیت، همکاری در توسعه میدان‌ها، مشارکت در پروژه‌های فرآورش و زیرساختی و تبادل دانش فنی ازجمله زمینه‌های قابل بررسی با کشورهای عضو مجمع است.
همچنین، همکاری در حوزه مدیریت مخازن، افزایش ضریب بازیافت، کاهش گازسوزی، بهینه‌سازی مصرف انرژی، کاهش انتشار متان و توسعه فناوری‌های مرتبط با زنجیره ارزش گاز می‌تواند در دستور کار تعاملات تخصصی قرار گیرد. بدیهی است تحقق این ظرفیت‌ها مستلزم اراده کشورهای عضو، فراهم‌شدن شرایط مناسب اقتصادی، فنی، قراردادی و سرمایه‌گذاری و همچنین تأمین منافع متقابل طرف‌های همکاری خواهد بود.
