به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ امنیت غذایی در جهان امروز دیگر صرفا یک موضوع کشاورزی نیست، بلکه یکی از مهمترین مولفههای قدرت اقتصادی و تابآوری کشورها در برابر تحریم، جنگ و بحرانهای ژئوپلیتیکی محسوب میشود. به همین دلیل نیز هرگاه تنشهای سیاسی افزایش مییابد، روایتسازی درباره توان کشورها در تامین کالاهای اساسی نیز به بخشی از جنگ رسانهای تبدیل میشود.
در همین چارچوب، اظهارات اخیر دونالد ترامپ مبنی بر اینکه ایران ناچار خواهد شد برای تامین گندم، ذرت و سویا به بازار آمریکا روی بیاورد، بیش از آنکه بر واقعیتهای موجود اقتصاد ایران استوار باشد، تلاشی برای القای وابستگی غذایی ایران و همزمان ارسال پیام اطمینان به کشاورزان آمریکایی تلقی میشود. اما بررسی آمارهای رسمی تولید، تجارت و تامین ارز نشان میدهد تصویر امنیت غذایی ایران، دستکم در حوزه کالاهای اساسی، با آنچه در این ادعا ترسیم شده تفاوت قابل توجهی دارد.
یکی از دقیقترین معیارهای سنجش امنیت غذایی، عملکرد زنجیره تامین در شرایط بحرانی است؛ زمانی که اختلال در حملونقل، محدودیتهای تجاری یا تنشهای سیاسی میتواند عرضه کالاهای اساسی را با مشکل مواجه کند. تجربههای گذشته، مخصوصا در حین جنگ نشان داد بازار ایران، باوجود شرایط خاص ناشی از جنگ و افزایش ریسکهای منطقهای، با کمبود فراگیر کالاهای اساسی روبهرو نشد. استمرار عرضه نان، روغن، برنج، شکر و سایر اقلام ضروری، بیانگر آن است که ذخایر راهبردی، مدیریت بازار و تامین به موقع منابع ارزی و ترخیص به موقع کالا از گمرکات توانستند از بروز التهاب در بازار جلوگیری کنند.
در همین راستا، رئیسکل بانک مرکزی اعلام کرده که بر اساس پیشبینیهای احتیاطی، منابع لازم برای واردات کالاهای اساسی و دارو از قبل تجهیز شده و فقط در سهماهه نخست سال جاری حدود ۷.۳ میلیارد دلار ارز برای این بخش تخصیص یافته است. همچنین اعلام شده از ابتدای هفته جاری با تسریع در فرآیند تخصیص ارز، حدود ۲ میلیارد دلار دیگر نیز به چرخه تامین کالاهای اساسی و مواد اولیه تولید تزریق خواهد شد؛ اقدامی که میتواند از ایجاد وقفه در زنجیره تامین جلوگیری کرده و ثبات بازار را تقویت کند.
در میان محصولات کشاورزی، گندم جایگاه ویژهای در امنیت غذایی کشور دارد. نان همچنان اصلیترین کالای مصرفی خانوارهای ایرانی است و هرگونه وابستگی به واردات این محصول، میتواند اقتصاد را در برابر تحولات جهانی آسیبپذیر کند. برآوردهای بنیاد ملی گندمکاران نشان میدهد تولید گندم در سال زراعی جاری به حدود ۱۴ میلیون تن خواهد رسید؛ رقمی که امکان خرید حدود ۱۰ میلیون تن گندم از کشاورزان توسط دولت را فراهم میکند و نیاز سالانه نانواییهای کشور را به طور کامل پوشش میدهد.
این برآورد از آن جهت اهمیت دارد که سال گذشته ایران حدود ۴ میلیون تن گندم وارد کرد؛ وارداتی که نزدیک به ۱.۸ میلیارد دلار ارز از کشور خارج کرد. بنابراین تحقق خودکفایی در سال جاری، علاوه بر کاهش وابستگی به بازارهای جهانی، میتواند میلیاردها دلار صرفهجویی ارزی به همراه داشته باشد؛ منابعی که امکان هدایت آنها به سمت واردات ماشینآلات، مواد اولیه صنایع و سایر نیازهای تولیدی را فراهم میکند.
نکته مهم آن است که این اتفاق در شرایطی رخ میدهد که بازار جهانی غلات نیز با نوسانات قیمتی روبهروست. در چنین فضایی، کاهش نیاز به واردات گندم فقط یک موفقیت بخش کشاورزی نیست، بلکه ابزاری برای کاهش آسیبپذیری اقتصاد کشور در برابر شوکهای خارجی محسوب میشود.
کارشناسان بخش کشاورزی یکی از عوامل موثر در بهبود چشمانداز تولید گندم را اصلاح سیاست خرید تضمینی میدانند. افزایش نرخ خرید تضمینی گندم، انگیزه کشاورزان برای تحویل محصول به دولت را افزایش داده و از خروج گندم از چرخه رسمی خرید جلوگیری کرده است. این سیاست علاوه بر حمایت از درآمد تولیدکنندگان، به تقویت ذخایر راهبردی کشور نیز کمک میکند.
در واقع، تجربه سالهای گذشته نشان داده است که امنیت غذایی فقط به میزان تولید وابسته نیست، بلکه سیاستهای حمایتی، قیمتگذاری مناسب، پرداخت به موقع مطالبات کشاورزان و مدیریت ذخایر نیز نقش تعیینکنندهای در پایداری عرضه کالاهای اساسی دارند.
بخش کشاورزی ایران در سالهای اخیر همزمان با چالشهایی همچون خشکسالی، محدودیت منابع آب، ناترازی انرژی و فشارهای اقتصادی مواجه بوده است؛ با این حال، آمارهای رسمی از تداوم روند افزایشی تولید حکایت دارد.
بر اساس اعلام معاونت زراعت وزارت جهاد کشاورزی، تولید محصولات کشاورزی کشور در سال ۱۴۰۴ به حدود ۱۳۹ میلیون تن رسیده است؛ رقمی که نشان میدهد افزایش بهرهوری، توسعه بذرهای اصلاحشده، تامین به موقع نهادهها و اجرای برنامههای مدیریتی توانسته بخش مهمی از آثار محدودیتهای اقلیمی را جبران کند.
ثبت رکورد توزیع حدود ۵۰۰ هزار تن بذر، تامین مناسب کودهای کشاورزی و مدیریت الگوی کشت از جمله اقداماتی است که به گفته مسوولان، ثبات بازار محصولات پرمصرفی مانند پیاز، سیبزمینی و گوجهفرنگی را حتی در مقاطع حساس حفظ کرده است. این روند نشان میدهد که افزایش تولید صرفا نتیجه توسعه سطح زیرکشت نبوده، بلکه بیش از گذشته بر ارتقای بهرهوری و استفاده از دانش فنی استوار شده است؛ موضوعی که در شرایط محدودیت منابع آبی، اهمیت دوچندانی پیدا میکند.
اگرچه خودکفایی در تولید گندم یکی از مهمترین دستاوردهای بخش کشاورزی به شمار میرود اما امنیت غذایی مفهومی گستردهتر از تولید یک یا چند محصول است. امنیت غذایی زمانی پایدار خواهد بود که زنجیره تولید، ذخیرهسازی، حملونقل، تامین ارز، توزیع و مدیریت بازار به صورت هماهنگ عمل کنند. تجربه اخیر نیز نشان داد آنچه مانع شکلگیری کمبود در بازار شد، فقط تولید داخلی نبود، بلکه هماهنگی میان دستگاههای مسوول، ذخایر راهبردی، تخصیص ارز و مدیریت بازار نیز نقش تعیینکنندهای در حفظ آرامش بازار ایفا کرد.
از سوی دیگر، استمرار این موفقیت نیازمند سرمایهگذاری در افزایش بهرهوری، توسعه فناوریهای کشاورزی، کاهش ضایعات محصولات و تقویت صنایع تبدیلی است؛ اقداماتی که میتواند دستاوردهای امروز را به مزیتی پایدار برای اقتصاد کشور تبدیل کند.
اظهارات ترامپ درباره فروش گندم، ذرت و سویا به ایران را میتوان بخشی از رقابتهای سیاسی و اقتصادی آمریکا دانست اما پاسخ به این ادعا نه در شعار، بلکه در آمارهای تولید و عملکرد بازار قابل جستوجو است. وقتی تولید گندم به مرز خودکفایی میرسد، تولید محصولات کشاورزی از مرز ۱۳۹ میلیون تن عبور میکند، منابع ارزی لازم برای تامین کالاهای اساسی پیشاپیش تخصیص مییابد و بازار در شرایط بحرانی نیز دچار کمبود فراگیر نمیشود، نشان میدهد که تصویر واقعی امنیت غذایی ایران با آنچه در برخی روایتهای سیاسی مطرح میشود، تفاوت آشکاری دارد.
در عین حال، حفظ این دستاورد مستلزم استمرار سیاستهای حمایتی از تولید، سرمایهگذاری در بهرهوری و تقویت زیرساختهای بخش کشاورزی است. امنیت غذایی، برخلاف بسیاری از شاخصهای اقتصادی، دستاوردی مقطعی نیست، بلکه سرمایهای راهبردی است که تداوم آن میتواند قدرت تابآوری اقتصاد ایران را در برابر شوکهای خارجی و نوسانات بازارهای جهانی بیش از پیش افزایش دهد.