ناوگان سایه روسیه؛ کرملین چطور تحریم‌های نفتی را دور می‌زند؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ پس از آغاز حمله روسیه به اوکراین در مارس ۲۰۲۲، کشور‌های غربی به رهبری اتحادیه اروپا و گروه هفت (G۷) تحریم‌های گسترده‌ای علیه صادرات نفت روسیه اعمال کردند. این تحریم‌ها که شامل ممنوعیت واردات نفت دریایی روسیه و تعیین سقف قیمتی برای آن بود، با هدف کاهش درآمد‌های نفتی مسکو و تضعیف توان مالی این کشور برای ادامه جنگ طراحی شدند.

در پاسخ، روسیه استراتژی‌ای هوشمندانه و جنجالی را در پیش گرفت که عبارت بود از توسعه ناوگانی از نفتکش‌های قدیمی که به «ناوگان سایه» معروف شده‌اند. این ناوگان به مسکو امکان داده تا با وجود محدودیت‌های بین‌المللی، بیش از ۷۰ درصد صادرات نفت خود را حفظ کند و از زمان آغاز جنگ، بیش از ۸۰۰ میلیارد یورو از صادرات سوخت‌های فسیلی به دست آورد. 

ناوگان سایه از کشتی‌هایی تشکیل شده که اغلب بیش از دو دهه از عمرشان می‌گذرد و از طریق خرید از مالکان کشتی‌های اروپایی، به‌ ویژه یونانی‌ها، به دست آمده‌اند. این کشتی‌ها با استفاده از ساختار‌های پیچیده مالکیتی و واسطه‌گری شرکت‌های مستقر در مناطقی مانند جزایر مارشال و دبی، هویت واقعی مالکان خود را مخفی نگه می‌دارند. هدف اصلی این ناوگان، جابه‌جایی نفت روسیه به بازار‌های جهانی، به‌ ویژه کشور‌هایی مانند هند، چین و ترکیه است که همچنان خریدار نفت مسکو باقی مانده‌اند. 

شکل‌گیری و گسترش ناوگان سایه 

ایده ناوگان سایه پیش از جنگ اوکراین نیز در برخی کشور‌ها مانند ایران و ونزوئلا برای دور زدن تحریم‌ها به کار گرفته شده بود اما روسیه این استراتژی را به سطحی بی‌سابقه ارتقا داد. بر اساس گزارش‌هایی از نشریاتی مانند گاردین و فایننشال تایمز، ناوگان سایه روسیه اکنون شامل حدود ۶۰۰ نفتکش است که بخش عمده آنها از طریق معاملات غیرمستقیم با مالکان کشتی‌های اروپایی و آمریکایی تامین شده‌اند. این کشتی‌ها اغلب در بنادر ثالث ثبت می‌شوند و با پرچم کشورهایی همچون پاناما، لیبریا یا جزایر مارشال فعالیت می‌کنند تا ردیابی و اعمال تحریم بر آنها دشوارتر شود. 

از زمان اعمال تحریم‌ها، تقاضا برای نفتکش‌های قدیمی به‌ طور چشمگیری افزایش یافت و قیمت این کشتی‌ها در بازار جهانی تقریبا دو برابر شد. این افزایش قیمت، فرصتی طلایی برای مالکان کشتی‌ها فراهم کرد تا از دارایی‌های فرسوده خود سود کلانی به دست آورند. به گزارش تایمز، فقط در دو سال گذشته، بیش از ۲۳۰ نفتکش قدیمی به ارزش بیش از ۶ میلیارد دلار به خریداران مرتبط با روسیه فروخته شده که بخش قابل‌ توجهی از این معاملات توسط شرکت‌های یونانی انجام شده است. 

نقش کلیدی مالکان کشتی‌های یونانی و اروپایی 

یونان، به‌ عنوان یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های کشتیرانی جهان، نقشی محوری در تامین ناوگان سایه روسیه ایفا کرده است. تحقیقات نشان می‌دهد که مالکان یونانی از سال ۲۰۲۲ تاکنون ۱۲۷ نفتکش به ارزش بیش از ۳.۷ میلیارد دلار به شرکت‌های مرتبط با روسیه فروخته‌اند. این معاملات اغلب از طریق واسطه‌هایی در کشور‌هایی مانند امارات متحده عربی یا هند انجام می‌شود تا ردپای مالکان اصلی پنهان بماند. علاوه بر یونان، مالکان کشتی‌هایی از کشور‌های دیگر مانند انگلیس، آلمان و نروژ نیز در این روند مشارکت داشته‌اند اما یونانی‌ها به دلیل حجم بالای ناوگان تجاری خود و تجربه طولانی در صنعت کشتیرانی، پیشتاز این عرصه بوده‌اند. 

این فروش‌ها نه‌ فقط سود هنگفتی برای مالکان به همراه داشته، بلکه به‌ طور غیرمستقیم به تامین مالی تلاش‌های جنگی روسیه کمک کرده است. به عنوان مثال، بر اساس گزارش فوربس، برخی از خانواده‌های ثروتمند کشتیرانی یونان که دهه‌ها در این صنعت فعال بوده‌اند، از این فرصت برای نوسازی ناوگان خود استفاده کرده‌اند؛ آنها کشتی‌های قدیمی را فروخته و با درآمد حاصل، نفتکش‌های گاز طبیعی مایع (LNG) مدرن‌تری خریداری کرده‌اند. 

نکته قابل‌ توجه این است که این معاملات از نظر حقوقی کاملا در منطقه خاکستری قرار دارند. فروش کشتی‌ها به شرکت‌های ثالث در کشور‌هایی مانند هنگ‌کنگ یا ویتنام که مستقیما تحت تحریم نیستند، به مالکان اجازه می‌دهد از مسؤولیت قانونی فرار کنند. این موضوع باعث شده که اتحادیه اروپا و متحدانش با چالش بزرگی در متوقف کردن این روند مواجه شوند. 

ناوگان سایه به روسیه امکان داده تا جریان درآمدی خود را حفظ کند و از تاثیرات تحریم‌ها بکاهد. بر اساس داده‌های وزارت دارایی روسیه، صادرات نفت این کشور در سال ۲۰۲۴ همچنان بیش از ۴ میلیون بشکه در روز بوده که بخش عمده آن از طریق این ناوگان جابه‌جا می‌شود. این حجم عظیم، مسکو را قادر ساخته تا نیاز‌های مالی خود را تامین کند و همزمان روابط تجاری خود را با شرکای غیرغربی گسترش دهد. 

از سوی دیگر، این ناوگان هزینه‌های عملیاتی خاص خود را دارد. کشتی‌های قدیمی‌تر نیاز به تعمیر و نگهداری بیشتری دارند و اغلب با بیمه‌های محدود یا غیرمعتبر فعالیت می‌کنند. با این حال، سود حاصل از فروش نفت در بازار‌های بین‌المللی این هزینه‌ها را جبران می‌کند. به گفته کارشناسان اقتصادی، سقف قیمتی تعیین‌شده توسط گروه هفت (۶۰ دلار در هر بشکه) عملا تاثیر محدودی داشته، زیرا روسیه نفت خود را با تخفیف به خریدارانی مانند هند و چین می‌فروشد و همچنان سود قابل‌ توجهی به دست می‌آورد. 

واکنش اتحادیه اروپا و اقدامات تحریمی 

اتحادیه اروپا از زمان آغاز جنگ اوکراین، اقدامات متعددی برای مقابله با ناوگان سایه انجام داده است. در دسامبر ۲۰۲۴، این اتحادیه پانزدهمین بسته تحریمی خود را تصویب کرد که به‌ طور خاص ناوگان سایه را هدف قرار داد. این بسته شامل محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌تر بر ورود نفتکش‌های مشکوک به بنادر اروپایی، تحریم شرکت‌های بیمه‌ای که با این ناوگان همکاری می‌کنند و اعمال جریمه‌هایی بر مالکان کشتی‌هایی است که در این فعالیت‌ها دست دارند. به عنوان مثال ورود کشتی‌هایی با مالکیت نامشخص به بنادر اتحادیه اروپا ممنوع شده و شرکت‌های بیمه‌ای که خدمات به این کشتی‌ها ارائه می‌دهند، با خطر از دست دادن مجوز مواجه هستند. 

علاوه بر این، اتحادیه اروپا تلاش کرده با همکاری کشور‌های عضو، فروش نفتکش‌ها به شرکت‌های مرتبط با روسیه را محدود کند. با این حال، این اقدامات با موانعی روبه‌رو شده است. بسیاری از کشتی‌ها قبل از اعمال تحریم‌های جدید فروخته شده‌اند و ردیابی مالکیت آنها به دلیل استفاده از شرکت‌های صوری دشوار است. 

چالش‌های اجرای تحریم‌ها 

یکی از بزرگ‌ترین موانع در اجرای تحریم‌ها، مقاومت سیاسی برخی کشور‌های عضو اتحادیه اروپا، به‌ ویژه یونان است. صنعت کشتیرانی نقش مهمی در اقتصاد یونان دارد و این کشور تمایلی به محدود کردن فعالیت شرکت‌های خود نشان نمی‌دهد. به گزارش پارلمان اروپا، لابی قدرتمند شرکت‌های کشتیرانی یونانی تاکنون مانع از اجرای تحریم‌های جامع‌تر شده است. این موضوع نشان‌دهنده تعارض منافع میان اهداف سیاسی اتحادیه اروپا و واقعیت‌های اقتصادی کشور‌های عضو است. 

همچنین فروش نفتکش‌ها به کشور‌های ثالث مانند هند، ویتنام و هنگ‌کنگ همچنان ادامه دارد. این کشور‌ها که خود تحت تحریم نیستند، به‌ طور قانونی می‌توانند این کشتی‌ها را خریداری کرده و در اختیار شرکت‌های مرتبط با روسیه قرار دهند. این چرخه پیچیده، اثربخشی تحریم‌ها را کاهش داده و به روسیه اجازه می‌دهد تا ناوگان سایه خود را گسترش دهد. 

ناوگان سایه روسیه به‌ عنوان یک راه‌حل کوتاه‌مدت برای دور زدن تحریم‌ها آغاز شد اما اکنون به بخشی جدایی‌ناپذیر از استراتژی اقتصادی این کشور تبدیل شده است. کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که با ادامه جنگ و تشدید تحریم‌ها، مسکو تلاش خواهد کرد این ناوگان را با کشتی‌های بیشتر و روش‌های پیچیده‌تر تقویت کند. از سوی دیگر، اتحادیه اروپا و متحدانش در حال بررسی راهکار‌های جدیدی مانند تحریم بنادر ثالث یا ایجاد ائتلاف‌های بین‌المللی برای فشار بر کشور‌هایی هستند که در این زنجیره نقش دارند. 

در نهایت، ناوگان سایه نمونه‌ای از نبرد اقتصادی و سیاسی میان روسیه و غرب است که در آن هر دو طرف از ابزار‌های خود برای کسب برتری استفاده می‌کنند. این ناوگان نه‌ فقط نشان‌دهنده خلاقیت روسیه در مقابله با فشار‌های بین‌المللی است، بلکه ضعف‌ها و محدودیت‌های نظام تحریم‌های جهانی را نیز آشکار می‌کند.