تراز تجاری مناطق آزاد؛ از رشد شکننده تا افت نگران‌کننده

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ مناطق آزاد به‌ عنوان موتور محرک اقتصاد ایران طراحی شده‌اند اما تراز تجاری آنها در سال‌های اخیر نوسانات زیادی را تجربه کرده است. در ۱۱ ماهه سال ۱۴۰۳، تراز تجاری مثبت این مناطق به ۲۴ میلیون دلار رسیده که در مقایسه با ۱۱۲ میلیون دلار در سال ۱۴۰۲، افت شدیدی را نشان می‌دهد.

این کاهش چشمگیر، پرسش مهمی را به ذهن متبادر می‌کند که «آیا مناطق آزاد از هدف اصلی‌ خود که تقویت صادرات و ارزآوری است، دور می‌شوند؟» این گزارش با بررسی دقیق داده‌های دو سال اخیر، مقایسه عملکرد مناطق آزاد در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، تحلیل تخصصی دلایل این تغییرات و ارائه راه‌حل‌های عملی در چارچوب جمهوری اسلامی، به دنبال پاسخ به این سوال و بهبود وضعیت این مناطق است.

مرور آمار تراز تجاری در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳

برای درک بهتر وضعیت، ابتدا آمار سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ را مقایسه می‌کنیم. در سال ۱۴۰۲، صادرات کل مناطق آزاد ۱۱۳۶ میلیون یورو (با نرخ تبدیل تقریبی ۱.۰۶ به دلار، معادل ۱۲۰۳ میلیون دلار) و واردات ۱۰۳۰ میلیون یورو (معادل ۱۰۹۲ میلیون دلار) بوده که تراز تجاری مثبت ۱۱۲ میلیون دلاری را رقم زده است. در مقابل، در ۱۱ ماهه سال ۱۴۰۳، صادرات به ۱۰۸۵ میلیون دلار و واردات به ۱۰۶۱ میلیون دلار رسیده و تراز تجاری به ۲۴ میلیون دلار کاهش یافته است. این تغییرات نشان‌دهنده کاهش ۱۱ درصدی صادرات (از ۱۲۰۳ به ۱۰۸۵ میلیون دلار) و کاهش ۳ درصدی واردات (از ۱۰۹۲ به ۱۰۶۱ میلیون دلار) است. نتیجه این روند، افت ۷۸ درصدی تراز تجاری بوده که زنگ خطر جدی برای اقتصاد این مناطق به شمار می‌رود.

عملکرد مناطق آزاد در سال ۱۴۰۳ نشان‌دهنده تفاوت‌های قابل‌ توجهی میان مناطق است. مناطق ماکو با تراز مثبت ۱۳۲ میلیون دلار، قشم با ۱۱۳ میلیون دلار و کیش با ۱۰۴ میلیون دلار، همچنان عملکرد مثبتی داشته‌اند. این موفقیت احتمالا ناشی از موقعیت جغرافیایی استراتژیک، مدیریت کارآمد و تمرکز بر صادرات خدمات (مانند خدمات فنی و مهندسی در کیش) است اما مناطق چابهار، اروند و انزلی با تراز‌های منفی به ترتیب ۱۶۹، ۹۳ و ۹۲ میلیون دلار، وضعیت نگران‌کننده‌ای دارند. به‌ ویژه چابهار با صادرات ناچیز ۵ میلیون دلار در مقابل ۱۷۴ میلیون دلار واردات، ضعیف‌ترین عملکرد را ثبت کرده است. 

برای تحلیل عمیق‌تر، باید به دلایل این تغییرات توجه کنیم. کاهش صادرات در سال ۱۴۰۳ می‌تواند به تحریم‌های اقتصادی مرتبط باشد که دسترسی به بازار‌های جهانی را محدود کرده‌اند. مشکلات زیرساختی، مانند ضعف در بنادر و سیستم‌های حمل‌ونقل، به‌ ویژه در چابهار نیز نقش مهمی در این کاهش داشته است. رقابت با مناطق آزاد کشور‌های همسایه که مشوق‌های بهتری ارائه می‌دهند، از دیگر عوامل احتمالی است. از سوی دیگر، کاهش اندک واردات (۳ درصد) نشان می‌دهد که سیاست‌های کنترلی برای محدود کردن ورود کالا‌های غیرضروری به اندازه کافی موثر نبوده‌اند. در سال ۱۴۰۲، تراز مثبت بالاتر به دلیل صادرات قوی‌تر بوده اما در سال ۱۴۰۳، این تعادل به هم خورده است. 

علاوه بر این، اختلاف در آمار‌های رسمی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. معاون اقتصادی دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد و ویژه اقتصادی توضیح داده که بخشی از صادرات، مانند خدمات فنی و مهندسی در کیش (۱۸۰ میلیون یورو در سال ۱۴۰۲)، در آمار گمرک ثبت نمی‌شود. همچنین برخی واردات سرزمین اصلی به اشتباه به پای مناطق آزاد نوشته می‌شود. این ناسازگاری‌ها نیاز به اصلاح سیستم ثبت آماری را برجسته می‌کند.

برای بهبود وضعیت و جلوگیری از ادامه این روند، لازم است مجموعه‌ای از اقدامات اساسی به‌ کار گرفته شود. در گام نخست، تقویت زیرساخت‌ها ضروری است؛ سرمایه‌گذاری در بنادر، راه‌ها و سیستم‌های لجستیکی، به‌ ویژه در مناطق ضعیفی مانند چابهار و انزلی، می‌تواند ظرفیت صادراتی را افزایش دهد و با تکیه بر برنامه‌های توسعه‌ای کشور در چارچوب اقتصاد مقاومتی قابل تحقق است. در گام بعد، ارائه مشوق‌های مالیاتی و تسهیلات برای سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی به تقویت تولید و صادرات کمک می‌کند. همچنین، مدیریت کارآمدتر و الگوبرداری از مناطق موفقی چون ماکو و کیش، همراه با تاکید بر شفافیت و برنامه‌ریزی استراتژیک، می‌تواند عملکرد سایر مناطق را بهبود بخشد.

همکاری‌های منطقه‌ای در چارچوب دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی نیز از طریق ایجاد زنجیره‌های تولید مشترک با کشورهای همسایه، موجب افزایش صادرات و کاهش وابستگی به واردات می‌شود. در نهایت، کنترل هوشمند واردات با اولویت‌بندی مواد اولیه و کاهش ورود کالاهای مصرفی غیرضروری، به بهبود تراز تجاری منجر خواهد شد. این مجموعه راه‌حل‌های مبتنی بر ظرفیت‌های داخلی و اصول اقتصاد مقاومتی، می‌تواند مناطق آزاد را به جایگاه واقعی‌شان بازگرداند. 

در پایان، هرچند تراز تجاری مثبت ۲۴ میلیون دلاری در سال ۱۴۰۳ نشان‌دهنده ظرفیت بالقوه مناطق آزاد است اما افت چشمگیر نسبت به سال ۱۴۰۲، نیازمند اقدام فوری است. اجرای اصلاحات ساختاری، تقویت زیرساخت‌ها و استفاده از الگوهای موفق داخلی، می‌تواند مناطق آزاد را به موتور محرک اقتصاد ایران تبدیل کرده و از خروج ارز و وابستگی به واردات جلوگیری کند. دستیابی به این هدف، مستلزم عزم جدی و هماهنگی میان نهادهای دولتی، مدیران مناطق آزاد و بخش خصوصی است تا بار دیگر شاهد رشد پایدار و نقش‌آفرینی موثر این مناطق در اقتصاد ملی باشیم.