انتقال پایتخت اقتصادی، عبور از بن‌بست توسعه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ اهمیت دریا و نقش آن در اقتصاد غیرقابل انکار است. تاریخ سیاسی جهان گواهی می‌دهد کشور‌هایی که راهبرد دریاگرایی داشته‌اند؛ قدرتمند و توسعه¬یافته‌تر شده‌اند. ایران به دلیل برخورداری از سواحل طولانی در خلیج فارس و دریای عمان از موقعیت جغرافیای ممتازی نسبت به سایر همسایگانش برخوردار است. از سویی دیگر متاسفانه مناطق شرق و جنوب شرقی ایران به دلیل انزوای جغرافیایی همواره مورد بی‌توجهی در سیاست‌های کلان ملی قرار گرفته است. 

بررسی‌های اولیه نشان می‌دهند که در صورت اتخاذ راهبرد دریایی توسط تصمیم‌گیران کشورمان، شاهد فرآوری مزیت‌های ژئوپلیتیکی، ژئواکونومیکی و ژئواستراتژیکی در بلند مدت خواهیم بود. با تحقق سیاست دریاگرایی، منطقه مکران به عنوان محور ترانزیتی توسعه جنوب شرق مطرح می‌شود. درصورت مغفول ماندن راهبرد دریاگرایی مبتنی بر ظرفیت اقیانوسی جنوب شرق ایران، سایر بازیگران منطقه‌ای اقیانوس هند از این پتانسیل استفاده خواهند کرد؛ لذا پیشنهاد می‌شود با نگاهی واقع‌بینانه و عملیاتی به سیاست دریاگرایی بیش از پیش توجه شود.

در این بین برای جلب توجه‌های عمومی به موضوع سواحل جنوبی کشور بایستی منتظر یک اقدام مهم از سوی تصمیم‌گیران بود. به تازگی مسعود پزشکیان در بازدید از قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا موضوع انتقال پایتخت اقتصادی کشور به سواحل خلیج فارس را مطرح کرده است.

پزشیکان با اشاره به اینکه، توسعه کشور با ادامه روند فعلی امکان‌پذیر نیست تاکید کرده، اینکه بخواهیم همچنان منابع اولیه را از جنوب و دریا به مرکز بیاوریم و تبدیل به محصول کنیم و دوباره برای صادرات به جنوب بفرستیم، به‌شدت توان رقابت ما را مستهلک می‌کند. تهران به‌عنوان پایتخت کشور با مشکلاتی دست به گریبان است که هیچ راه‌حلی جز انتقال بخشی از بار آن باقی نمانده است.

به گفته رئیس جمهور، انتقال مرکزیت سیاسی و اقتصادی هم به این شکل که ما خودمان در تهران بنشینیم و به مردم بگوییم جابه‌جا شوند، مقدور و ممکن نیست. باید ابتدا خودمان برویم تا مردم هم دنبال ما بیایند.

عدم ضرورت تمرکز تمامی فعالیت‌های اقتصادی کشور موضوعی است که از سال‌ها قبل در بین کارشناسان و سیاسیون بر سر آن توافق وجود دارد. هر دو گروه بر این موضوع تاکید داشتند که بنادر فعالی در جنوب و شمال کشور داریم که می‌تواند بخش‌های عمده‌ای از اقتصاد و صنعت کشور را هدایت کند.

نکته جالب توجه اینکه تابه‌حال چندین بار دولت‌های مختلف این موضوع را مطرح کرده‌اند، اما به نتیجه مشخصی نرسیده است. در زمان معاون اولی اسحاق جهانگیری جلساتی در این زمینه برگزار شد ولی در نهایت موضوع به نتیجه نرسید.

در همین خصوص عبدالرضا گلپایگانی، معاون پیشین شهرداری تهران درباره بررسی طرح انتقال پایتخت از سال‌های قبل بیان کرد: «بحث امکان سنجی انتقال پایتخت در مجلس دو دوره قبل مطرح شده بود. وزارت راه مامور شده بود روی این کار مطالعه کند و کار گسترده‌ای انجام شد. جمع‌بندی وزارت راه این بود که تهران را باید ساماندهی کرد. در نتیجه موضوع انتقال پایتخت منتفی شد. بحث انتقال پایتخت هم منظور پایتخت سیاسی بود. در آن گزارش مطرح شده بود که کل کارمندان وزارت خانه‌ها اگر بخواهند جا به جا شوند، ۵۰۰ هزار نفر می‌شوند و در نهایت به ۱ میلیون نفر می‌رسند. به فرض ۳ میلیون نفر دیگر هم کم شود؛ آیا مشکل تهران حل می‌شود؟ مشکل باید در جای دیگری حل شود.»

انتقال پایتخت در کشور‌های دیگر چه نتایجی داشته است؟

لازم به ذکر است، براساس گزارش‌های رسانه‌ای متعدد انتقال پایتخت ریو دو ژانیرو به برازیلیا باعث توسعه نواحی مرکزی و داخلی کشور شد و به تمرکززدایی از مناطق ساحلی کمک کرد. همچنین انتقال پایتخت قزاقستان از آلماتی به نورسلطان باعث توسعه اقتصادی مناطق شمالی و مرکزی قزاقستان شد. این شهر به یک مرکز جدید برای جذب سرمایه‌گذاری‌ها و توسعه زیرساخت‌های مدرن تبدیل شد.

نایپیداو به‌عنوان پایتخت جدید میانمار از سال ۲۰۰۵ به بعد از لحاظ زیرساخت‌های مدرن و فضا‌های اداری به خوبی طراحی شده است. این انتقال به اهداف امنیتی دولت نظامی میانمار نیز پاسخ داد. لاگوس به عنوان یکی از بزرگ‌ترین شهر‌های آفریقا به شدت پرجمعیت و شلوغ بود. انتقال به آبوجا به هدف کاهش فشار بر این شهر و توزیع جمعیت در سایر مناطق کشور انجام شد. کراچی به عنوان بزرگ‌ترین شهر پاکستان و یکی از بزرگ‌ترین شهر‌های جهان، با مشکلاتی مانند ازدحام، آلودگی و کمبود خدمات عمومی مواجه بود. انتقال به اسلام‌آباد به هدف کاهش فشار بر کراچی و توسعه یک مرکز اداری جدید انجام شد.

همچنین اندونزی در سال‌های اخیر تصمیم به انتقال پایتخت خود گرفته است. دولت این کشور در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد که پایتخت کشور را از جاکارتا به منطقه‌ای در جزیره کالیمانتان شرقی در جزیره بورنئو منتقل می‌کند. این پایتخت جدید قرار است به نام نوسانتارا (Nusantara) شناخته شود و انتقال آن در دهه ۲۰۲۰ در حال انجام است.

جاکارتا با مشکلات جدی مانند تراکم جمعیت بالا (بیش از ۱۰ میلیون نفر)، آلودگی هوا، ترافیک سنگین، کمبود آب، و سیل‌های مکرر مواجه است. به دلیل رشد شهری سریع و نبود مدیریت مناسب زیرساختی، بسیاری از این مشکلات شدیدتر شده‌اند.

فرصتی برای توسعه ایران

در تحلیل و تبیین نقش و جایگاه ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک ایران در اقتصاد بین الملل نمی‌توان نقش سواحل خلیج فارس و منطقه مکران را نادیده گرفت به نحوی که هم منطقه مکران و هم سواحل خلیج فارس دروازه صادرات واردات حجم عظیمی از کالا‌های اقتصادی و فراورده‌های انرژی محسوب می‌شوند.

کارشناسان معتقدند بی‌شک موقعیت ژئواکونومیکی سواحل خلیج فارس و منطقه مکران نسبت به آسیای میانه و منطقه قفقاز و نیز موقعیت آنها در قلب مناطق غنی از انرژی‌های فسیلی خاورمیانه و نیز جمعیت انبوه و فراوان کشور‌های اطراف این دو منطقه جایگاه بی‌بدیلی را به آنها در اقتصاد بین‌الملل بخشیده است به نحوی که فشار‌ها و پیشنهاد‌های اقتصادی متعددی از سوی قدرت‌‎های اقتصادی جهان برای دسترسی به این دو منطقه شکل گرفته است.

در مجموع به نظر می‌رسد ایده انتقال پایتخت به سواحل جنوبی با توجه به ظرفیت‌های معطل مانده جغرافیایی می‌تواند یک پاسخ قابل تامل برای مسیر توسعه در بن بست قرار گرفته کشور باشد.