آسیب کشاورزی از ممنوعیت‌های صادرات و ضعفِ فرآوری/ برنامه جامع صادرات چه شد؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در شرایطی که رقابت جهانی در بازارهای کشاورزی شدت گرفته، توانایی کشورها در صادرات محصولات کشاورزی نه فقط به عنوان منبعی برای ایجاد درآمد پایدار، بلکه به مثابه عاملی برای ارتقا جایگاه بین‌المللی اهمیت یافته است. 

توسعه صادرات کشاورزی می‌تواند به افزایش درآمد روستاییان، ایجاد فرصت‌های شغلی، تثبیت جمعیت روستایی و جذب سرمایه‌گذاری کمک شایانی کند. با این حال، ایران با وجود ظرفیت‌های بالقوه تولید، طی یک دهه اخیر با افت چشمگیری در صادرات محصولات کشاورزی روبه‌رو شده است.

افت صادرات کشاورزی ایران در یک نگاه

طبق آمار رسمی وزارت جهاد کشاورزی، سهم بخش کشاورزی از کل صادرات غیرنفتی کشور در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۲.۸ درصد رسیده، در حالی که این سهم در سال ۱۳۸۰ معادل ۲۴ درصد بود. روند نزولی صادرات کشاورزی در سال‌های اخیر ادامه داشته و زنگ خطری برای آینده اقتصادی این بخش به صدا درآورده است.

علاوه بر این، بررسی ترکیب مقاصد صادراتی نشان می‌دهد بخش زیادی از صادرات ایران به کشورهای با درآمد پایین محدود شده که بیشتر به شکل خام‌فروشی انجام می‌شود. این الگو مانع از ایجاد ارزش افزوده در زنجیره محصولات کشاورزی شده و توان رقابت جهانی ایران را کاهش داده است.

چالش‌های اصلی صادرات کشاورزی

بر اساس تحلیل‌های کارشناسی و داده‌های میدانی بهار ۱۴۰۴، موانع متعددی پیش‌ روی توسعه صادرات محصولات کشاورزی ایران قرار دارد. یکی از این موارد مشکلات زیرساختی و حمل‌ونقل است. نبود ناوگان حمل‌ونقل سردخانه‌ای مدرن، کمبود هواپیماهای باربری کشاورزی و فرسودگی شبکه ریلی و جاده‌ای، از جمله این مشکلات تلقی می‌شوند.

یکی دیگر از این موانع، صادرات غیررسمی (پیله‌وری) است. بخشی از تولیدات کشاورزی بدون ثبت رسمی به کشورهای همسایه منتقل می‌شود که باعث کاهش آمار رسمی و آسیب به اقتصاد ملی می‌شود. 

تصمیمات ناگهانی دولت نیز، از دیگر موانع محسوب می‌شود. ممنوعیت‌های مقطعی صادرات با هدف تنظیم بازار داخلی، باعث بی‌اعتمادی صادرکنندگان و لطمه به بازارهای بین‌المللی شده است.

کارشناسان معتقدند که ضعف در فرآوری و بسته‌بندی، مشکلات ارزی و تحریم‌ها و نبود برنامه جامع صادراتی نیز از دیگر موانع پیش روی صادرات محصولات کشاورزی هستند.

پیامدهای کاهش صادرات کشاورزی

کاهش صادرات کشاورزی پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای همچون بی‌ثباتی در بازار داخلی به دلیل اختلال در توازن عرضه و تقاضا، کاهش درآمد روستاییان و افزایش مهاجرت به شهرها، تضعیف زنجیره تامین کشاورزی و افزایش ضایعات، کاهش کیفیت تولیدات و از دست دادن بازارهای جهانی و تضعیف امنیت غذایی کشور در بلندمدت دارد.

راهکارهای پیشنهادی برای بازسازی صادرات کشاورزی

 یکی از راهکارهای پیشنهادی برای باسازی صادرات کشاورزی کشور، تدوین برنامه جامع صادراتی تلقی می‌شود. لازم است با تحلیل بازارهای هدف، بهبود کیفیت و استانداردسازی محصولات و تقویت توانمندی‌های صادراتی کشاورزان، یک نقشه راه علمی و عملی برای توسعه صادرات تدوین شود. از همین‌رو کارشناسان بخش کشاورزی، ایجاد مراکز صادرات کشاورزی در قطب‌های تولید (مانند خوزستان، آذربایجان شرقی، کرمان) همراه با حمایت‌های مشاوره‌ای و مالی را پیشنهاد می‌دهند.

ثبات در سیاست‌گذاری صادرات نیز از دیگر راهکارهایی است که از سوی کارشناسان بخش کشاورزی پیشنهاد می‌شود. باید قوانین صادرات محصولات کشاورزی پایدار، پیش‌بینی‌پذیر و مبتنی بر منافع بلندمدت کشور باشد، نه تحت تاثیر نوسانات کوتاه‌مدت بازار داخلی. به همین دلیل نیز ایجاد «شورای عالی صادرات کشاورزی» با حضور نمایندگان دولت، بخش خصوصی و نخبگان کشاورزی، می‌تواند در عملیاتی شدن این پیشنهاد موثر باشد.

یکی دیگر از راهکارهای پیشنهادی سرمایه‌گذاری در حمل‌ونقل و فرآوری است. نوسازی ناوگان حمل‌ونقل و توسعه صنایع تبدیلی برای کاهش خام‌فروشی، ضرورت اساسی دارد. از همین‌رو کارشناسان تخصیص تسهیلات ارزان‌قیمت برای خرید تجهیزات سردخانه‌ای و راه‌اندازی خطوط هوایی اختصاصی حمل بار کشاورزی را برای عملیاتی شدن این راهکار پیشنهاد می‌دهند.

مدیریت هوشمند تحریم‌ها و تنوع‌بخشی به بازارها نیز از راهکارهای موثر در این زمینه است. در واقع با شناسایی بازارهای جدید در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین، ریسک تحریم‌ها کاهش می‌یابد و مسیرهای مالی جدیدی برای انتقال ارز ایجاد خواهد شد. انعقاد قراردادهای تهاتر کالا با کشورهای دوست و ایجاد دفاتر تجاری کشاورزی در بازارهای هدف، برای عملیاتی شدن این مساله، از سوی فعالان بخش کشاورزی پیشنهاد می‌شود.

یکی دیگر از موارد بهبود کیفیت و استاندارد محصولات است، چراکه افزایش نظارت بر مصرف سموم و کودهای شیمیایی و آموزش کشاورزان برای رعایت استانداردهای جهانی حیاتی است. 

در مجموع، صادرات کشاورزی ایران در شرایط کنونی نیازمند یک بازنگری جدی و برنامه‌ریزی منسجم است. تداوم روند نزولی فعلی، تهدیدی جدی برای اقتصاد روستایی، امنیت غذایی و توسعه پایدار کشور محسوب می‌شود. با اجرای سیاست‌های حمایتی هوشمند، توسعه زیرساخت‌ها و ارتقا کیفیت محصولات، می‌توان بار دیگر فرصت‌های از دست رفته را احیا کرده و ایران را به جایگاه شایسته خود در بازارهای جهانی کشاورزی بازگرداند.