چرا عراق برای واردات گاز دست به دامن باکو شد؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در سال‌های اخیر عراق همواره واردکننده گاز و برق ایران بوده که این امر کمک زیادی در تامین امنیت انرژی این کشور داشته است.

این در حالی بوده که در حال حاضر، تولید برق عراق به دلیل کمبود سوخت مورد نیاز برای فعالیت نیروگاه‌ها، به ویژه واحدهایی که با گاز طبیعی کار می‌کنند، با کسری قابل توجهی مواجه است و بر اساس ادعای مقامات عراقی، ایران عرضه گاز به عراق را به ۲۰ میلیون متر مکعب در روز کاهش داده است. 

بنابراین، افزایش دما و بار الکتریکی در عراق باعث قطعی‌های برنامه‌ریزی‌ شده برق بین ۱۰ تا ۱۲ ساعت در روز می‌شود. همچنین در ۱۹ مه، زیاد علی فاضل، وزیر برق عراق حکمی صادر کرد که مدارس و دانشگاه‌های دولتی و خصوصی را از قطع برق برنامه‌ریزی‌ شده در طول امتحانات نهایی سال تحصیلی جاری ۲۰۲۵ معاف می‌کرد.

با این حال تولید برق عراق به دلیل کاهش صادرات گاز ایران با بحران شدیدی روبه‌رو شده است. براساس اظهارات مقامات عراقی، این امر منجر به از دست رفتن ۳۵۰۰ مگاوات ظرفیت تولید در طول ماه مه ۲۰۲۵ شد که ثبات سیستم انرژی این کشور را تهدید کرده و چالش‌های قابل توجهی را برای مقامات مربوطه در تامین سوخت و بهره‌برداری از نیروگاه‌ها ایجاد کرد. 

تولید برق در حال حاضر بین ۲۰ تا ۲۵ هزار مگاوات در نوسان است که مستقیما تحت تاثیر مقادیر گاز وارداتی از ایران قرار دارد. این افت ناگهانی باعث کسری قابل توجه در توانایی سیستم برای پاسخگویی به تقاضای رو به رشد، به ویژه با شروع تابستان شده است. 

در همین راستا سعد فریح، مدیر اداره سوخت وزارت برق عراق تاکید کرد: «در ماه مه، واردات گاز از ایران به شدت کاهش یافته و به فقط ۲۰ میلیون متر مکعب در روز رسیده است، در حالی که طبق قرارداد، این میزان باید ۴۵ میلیون متر مکعب باشد که همین کاهش ۲۵ میلیون متر مکعبی در روز، منجر به از دست رفتن حدود ۳۵۰۰ مگاوات از ظرفیت تولید برق شده است.»

وی همچنین بیان کرد که اگر این وضعیت تا ماه ژوئن ادامه یابد، منجر به تلفات اضافی تا ۵۳۰۰ مگاوات خواهد شد.

وی افزود «با افزایش بار، وضعیت پیچیده‌تر خواهد شد و یافتن راه‌حل‌های فوری برای جبران کمبود سوخت ضروری است.» 

در راستای تلاش‌های مداوم دولت عراق، توجهات معطوف به پروژه سکوی شناور در خور الزبیر شده است که انتظار می‌رود محموله‌های گاز مایع را از کشورهای خلیج فارس مانند قطر و عمان و همچنین الجزایر دریافت کند.

هدف از این اقدام، کاهش وابستگی به گاز ایران، تنوع بخشیدن به منابع تامین و تضمین ثبات در اوج مصرف تابستان است اما چون پروژه هنوز تکمیل نشده، احتمالا اولین محموله‌ها تا بعد از اواسط تابستان به تعویق بیفتد. 

همچنین در حال حاضر مذاکرات فنی با ترکیه در حال انجام است تا ظرفیت اتصال برق از ۳۰۰ به ۶۰۰ مگاوات، از ژوئن آینده، افزایش یابد و بخشی از کسری شبکه ملی جبران شود. 

همچنین، احمد موسی، سخنگوی وزارت برق عراق اعلام کرد: «عراق پیش‌تر با ترکمنستان توافقی برای واردات روزانه ۲۰ میلیون متر مکعب گاز امضا کرده که قرار بود از طریق خطوط لوله‌ای که ترکمنستان را به ایران متصل می‌کند، به عراق برسد تا کاهش گاز وارداتی از ایران جبران شود.»

وی افزود: «این سازوکار به دلیل ناتوانی بانک تجارت عراق در افتتاح حساب اعتباری برای واریز وجه گاز ترکمنستانی، به‌ دلیل عبور گاز از خاک ایران و نبود مجوزهای لازم، با مشکل مواجه شده است.»

در مجموع، صادرات گاز ایران به عراق همچنان یک مساله جدی برای بغداد است، به خصوص در تابستان که تقاضای برق این کشور به دلیل دمای بالا افزایش می‌یابد. 

گزینه آذربایجان

در روهای اخیر، گزینه جمهوری آذربایجان برای منابع عراق افزوده شده و هر دو طرف نسبت به این همکاری ابراز تمایل می‌کنند. بر اساس گزارش رسانه‌های آذری، در سال‌های اخیر، مذاکرات سطح بالا بین مقامات بغداد و باکو بر تقویت همکاری در حوزه انرژی، به ویژه واردات گاز طبیعی و سرمایه‌گذاری‌های بالقوه، متمرکز بوده است.

به گفته مقامات عراقی، شرکت‌های فروش گاز آذربایجان، از جمله شرکت ملی نفت و گاز دولتی سوکار، برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی عراق ابراز علاقه‌مندی کرده‌اند. 

در این راستا، اهداف بلندمدت بغداد شامل بهبود روابط بین‌المللی، کاهش آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌های ایالات متحده و تضمین تامین برق پایدارتر است. با وجود امضای یادداشت تفاهم در سال ۲۰۱۵ و مذاکرات دیپلماتیک مداوم، تاکنون هیچ گونه عرضه مستقیم گاز آذربایجان به عراق تایید نشده است.

با وجود روابط سطح بالای آذربایجان و عراق اما تلاش‌های مستقیم بغداد برای تنوع‌بخشی اقتصادی، تامین‌کنندگانی مانند قطر، ترکمنستان و عمان را هدف قرار می‌دهد. همچنین با توجه به‌ عدم وجود خط لوله بین آذربایجان و عراق، دو کشور در مورد ترتیبات انتقال گاز که شامل ایران نیز می‌شود، گفت‌وگو کرده‌اند.

بر اساس این توافق، باکو گاز آذربایجان را به شمال ایران منتقل می‌کند که متعاقبا ایران نیز از طریق شبکه گاز جنوبی خود، به همان میزان گاز را به عراق ارسال خواهد کرد. 

این ابتکار از زیرساخت‌های موجود ایران برای انتقال گاز بدون نیاز به خطوط لوله جدید استفاده می‌کند. این رویکرد همچنین شبیه به قرارداد تبادل گاز پنج‌ساله اخیر عراق با ترکمنستان از طریق ایران است و وابستگی بیشتر بغداد به استراتژی‌های انعطاف‌پذیر برای بهبود امنیت انرژی خود را نمایان می‌کند. 

البته یکی از مقامات آذربایجان پیشنهاد اتصال عراق به کریدور جنوبی گاز را داده است.

وی گفته است: «فرصت برای پیوستن کشور دیگر به این کریدور فراهم است، از جمله عراق که قبلا علاقه خود را به این پروژه ابراز کرده‌اند. اگر آن‌ها بخواهند به کریدور گاز جنوبی بپیوندند، ما آماده‌ایم تا مذاکرات را آغاز کنیم.»

گاز پمپاژ شده از میدان جدید «شاه دنیز ۲» از طریق خط لوله جدید ترانس آناتولی از آذربایجان و گرجستان و ترکیه عبور خواهد کرد که بخش کلیدی کریدور گاز جنوبی از دریای خزر به ترکیه و اتحادیه اروپا است. 

تاثیر سلطه آمریکایی

همانطور که اشاره شد عراق اخیرا تلاش برای کاهش رفع وابستگی بیش از حد به ایران برای تامین سوخت شبکه برق خود را آغاز کرده است. در حال حاضر، گاز ایران بین ۳۰ تا ۴۰ درصد از نیازهای انرژی عراق را تشکیل می‌دهد. این واردات به ویژه در ماه‌های تابستان که دما می‌تواند به ۵۰ درجه سانتی‌گراد برسد و تقاضای انرژی به اوج خود می‌رسد، بسیار حیاتی است. 

ایالات متحده در ماه مارس، در چارچوب کمپین «فشار حداکثری» دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا علیه تهران، از تمدید معافیت تحریمی خودداری کرد که بر اساس آن به عراق اجازه خرید برق از ایران را می‌داد. با این حال، واشنگتن همچنان معافیت تحریمی دیگری را برای عراق به منظور واردات گاز از ایران، همسایه خود، در نظر گرفته است. 

بر اساس گزارش پایگاه اینترنتی کردل، کشور عراق سالانه نزددیک به ۱۰۰ میلیارد دلار درآمد از صادرات نفت کسب می‌کند اما این پرسش مطرح می‌شود که چگونه این کشور با این درآمد بالا اما هنوز از کمبود زیرساخت در شبکه برق رنج می‌برد و شدیدا به ایران وابسته است؟ از زمان امضای فرمان اجرایی ۱۳۳۰۳ توسط جورج دبلیو بوش، رئیس جمهور وقت آمریکا در ۲۲ مه سال ۲۰۰۳، همه درآمدهای حاصل از فروش نفت عراق مستقیما به حسابی در بانک فدرال رزرو نیویورک واریز شده است. به این ترتیب رئیس جمهور آمریکا فقط اجازه می‌دهد تا بغداد کنترل محدودی بر منابع و درآمدهای خود داشته باشد. 

هر زمان که واشنگتن احساس کند عراق با اهداف منطقه‌ای آمریکا مطابقت ندارد، این انتقالات مالی می‌تواند به تاخیر بیفتد یا کاهش یابد. به عنوان مثال، در ژانویه ۲۰۲۰، پس از آنکه پارلمان عراق پس از شهادت سردار قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس، به اخراج نیروهای آمریکایی رای داد، دولت ترامپ تهدید کرد که دسترسی عراق به درآمدهای نفتی خود را مسدود خواهد کرد. 

بنابراین دولت عراق که اکنون با کاهش شدید برق مواجه است، برای رهایی از این چالش باید در ابتدا رویکرد مستقلی داشته باشد و خود را از سلطه ایالات متحده آزاد سازد؛ آنگاه بر اساس منافع ملی خود می‌تواند از ایران یا ترکمنستان و آذربایجان گاز مورد نیاز خود را تامین کند یا با سرمایه‌گذاری در منابع داخلی از واردات خلاص شود.