سلامت بسیاری از محصولات کشاورزی کشور حتی از کشور‌های پیشرفته بالاتر است

اقتصاد معاصر؛ کریم شهبازی، متخصص حوزه خاک‌شناسی، عضو هیئت علمی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی بوده و ذیل این سازمان مسئول بخش آزمایشگاه‌های موسسه تحقیقات خاک و آب کشور است. وی از سال ۱۳۹۹، با حکمی مسئولیت اجرای «طرح کلان پایش سلامت محصولات کشاورزی» را بر عهده دارد. در همین راستا با وی درباره این طرح کلان به گفتگو نشسته‌ایم.

جناب شهبازی، جنابعالی مدیر «طرح کلان سلامت محصولات کشاورزی» هستید. ابتدا بفرمایید این طرح روی چه محصولاتی متمرکز است.
محور اصلی، محصولات راهبردی هستند، البته چند مولفه دیگر نیز داریم، مثلا اینکه آن محصولات باید در سبد غذایی مردم مهم باشند. ۱۸ مولفه وجود دارد ولی تاکید اصلی بر محصولات راهبردی است.

اصلا بفرمایید «طرح کلان» خودش به چه معناست؟‌
می‌دانید که تعریف موضوع طرح‌های کلان سابقه زیادی ندارد. یعنی با تصمیمی که سازمان تات گرفت و سیاست و راهبرد‌هایی که داشت، تصمیم بر آن شد که به منظور هماهنگی پروژه‌های مختلفی که قبلا به صورت جداگانه اجرا می‌شدند و به هدف خاص خود نمی‌رسیدند، طراحی کلان را تعریف کند. در واقع این طرح‌ها، «طرح‌های مسئله‌محور» هستند؛ یعنی یک مجموعه با پروژه‌های تحقیقاتی است که با هدف مشخص و کاربردی تشکیل شده و حلقه‌های مختلفی دارد. پژوهش‌های فنی، اقتصادی، اجتماعی و ترویجی در آن انجام می‌شود. از قسمت تحقیقات تا ترویج تا انتها را پیش‌بینی کرده تا بتواند تاثیرگذار باشد. اکثر این موارد در سطح ملی و فراملی انجام می‌شوند و به همین خاطر ابعادی که دارند، باید با مشارکت نهاد‌های تحقیقاتی، دانشگاهی و حتی قسمت اجرایی انجام شوند تا به هدف خود برسند.

خاستگاه طرح کلان سلامت، کجاست؟
سند امنیت غذایی تدوین شده و قبلا نیز در اسناد بالادستی همیشه بر «امنیت غذایی» تاکید شده است. یکی از مولفه‌های مهم آن، بحث سلامت محصولات کشاورزی است. بحث سلامت محصولات کشاورزی، هم از جنبه سلامت جامعه بسیارمهم است و می‌تواند در صورت به خطر افتادن این سلامت، هزینه‌های بسیاری بر دوش جامعه بگذارد و هم از نظر اجتماعی و بار روانی بسیار مهم است. وقتی که اعلام می‌شود فلان محصولات آلوده است، صدمات روانی ایجاد شده و ممکن است حتی مشکلات امنیتی نیز به‌وجود بیاورد. از سوی دیگر بار‌ها دیده‌اید که مسائل مربوط به سلامتِ محصولات، حتی بر روی اقتصادِ تجارتِ بین‌الملل کشور ما نیز تاثیرگذار است و ضرر‌های اقتصادی هنگفتی وارد می‌کنند. به همین خاطر، یکی از چالش‌هایی که در سند امنیت غذایی درج شده، موضوع سلامت محصولات کشاورزی است. در بخش راهبرد‌های آن به لزوم پایش سلامتِ مداوم تاکید شده است. اگر بخواهید سلامت یک جامعه را تضمین کنید، هیچ راهی غیر از تضمین سلامت سبد غذایی وجود ندارد، زیرا بخش کشاورزی پرچمدار اصلی تامین امنیت غذایی بوده و خود را موظف می‌داند که این امنیتِ سلامتِ محصولات را برقرار کند.

شاخصی برای سلامت و ایمنی یک محصول تعریف شده است؟
در بحث ایمن بودن سلامت غذایی، دو مسئله آلودگی و مغذی بودن بسیارمهم است. یعنی علاوه بر اینکه محصولات باید سالم و عاری از آلودگی باشند، باید مغذی نیز باشند. نگاه اینچنین به محصولات، حتی شاید خیلی در سازمان تات سابقه طولانی نداشته باشد؛ البته قبلا این نگاه وجود داشته است ولی در سال‌های اخیر به صورت نظام‌مند و جدی به سلامت محصولات نگاه شده است، زیرا صنعتی شدن و متعاقب آن حصول آلاینده‌های متنوع و نهاده‌های گوناگون به بخش کشاورزی، این آلودگی‌ها را آورده و به صورت کلی باعث ایجاد نگرانی می‌شوند. می‌توانید این نگرانی‌ها را گاهی اوقات به وضوح در جامعه مشاهده کنید.

چه عواملی را در این سلامت دخیل می‌دانید؟
عوامل بسیاری بر سلامت محصولات تاثیرگذار هستند. کیفیت آب، خاک، هوا، نهاده‌های استفاده شده، کود، سموم و حتی آموزش کشاورزان به منظور استفاده از نهاده‌ها و حتی پس از برداشت، یعنی فرآوری نیز می‌تواند بر روی سلامت محصولات تاثیرگذار باشند.

از سال ۹۹ که این طرح آغاز شد، از کجا آغاز کردید؟
زمانی که این طرح شروع شد، اولین پرسشی که مطرح شد این بود که وضعیت موجود ما چگونه است؟ هر روز در رسانه‌ها این سوال مطرح می‌شد که آیا محصولاتی که ما تولید می‌کنیم سالم هستند؟ خطری برای جامعه ندارند؟ پس شناخت این وضعیت، یکی از سوالات مهم بود. آیا داده‌هایی داریم که یک تصویر روشن از وضعیت سلامت محصولات داشته باشیم یا خیر؟ باید بدانیم این وضعیت چگونه است. وزارت کشاورزی باید به این سوال جواب بدهد، زیرا تولیدکننده است و باید بگوید این محصولی که تولید می‌کنیم، آیا سلامت جامعه را به خطر می‌اندازد یا خیر؟ آیا دارای سلامت است یا خیر؟ این یکی از مهمترین سوالات بود.

برای این طرح، احتمالا چارچوب کلی و بخش‌های مجزا و زمان‌بندی تعریف شده؛ درست است؟
بله. پس از طرح پرسش بالا، گفتیم اگر به صورت احتمالی این آلودگی‌ها وجود دارند، شدت آنها چه میزان است؟ در نهایت پس از اینکه این آلودگی‌ها را شناسایی کردیم، راهکار‌ها چیستند؟ ما در این طراحی کلان به خاطر وسعت موجود، فاز‌های مختلفی برای به اجرا درآوردن این طرح کلان تعریف کردیم.  اولین فاز، «پایش سلامت و کیفیت محصولات» بود. همانطور که عرض کردم ما به دلیل وسعت تولیدات بخش کشاورزی، هم از نظر تنوع و هم از نظر میزان تولید، بر روی بخشی از این محصولات متمرکز می‌شدیم. به منظور این کار، معیار‌هایی قرار دادیم. مهم‌ترین مولفه در انتخاب محصولات، محصولات راهبردی مثل گندم، برنج و محصولاتی در حوزه گوشت دامی مثل گوشت مرغ، گوسفند و حتی کیفیت شیر بود.  

یعنی پیش از شما کسی سلامت این محصولات را پایش نکرده بود؟
بعضی از این طرح‌ها به دلیل سوالات اساسی که به وجود آمده بود، حتی قبل از طرح کلان، جزو مصوبات شورای عالی استاندارد بود و از سال ۹۳ این مصوبه را داشتند که به دلیل ابهاماتی که وجود دارد باید وضعیت سلامت آنها توسط وزارت بهداشت و جهادکشاورزی بررسی شود. مثلا به طور مشخص بررسی کیفیت گندم کشور حتی قبل از طرح کلان سلامت شروع شده بود. در برنج نیز اوضاع بر همین منوال بود.   یکی از اهداف اصلی در طرح کلانِ پایش کیفیت گندم، اصلاح استاندارد موجود ملی بود که باید با توجه به داده‌های دقیق صورت می‌گرفت. این کار عظیمی بود که با مشارکت وزارت جهادکشاورزی، وزارت بهداشت و سازمان استاندارد انجام شد و آن استاندارد در سال ۱۴۰۰ اصلاح شد. این یکی از دستاورد‌های فوق‌العاده مهم و کاربردی اجرای این طرح بزرگ بود که نشان داد کیفیت تولید گندم ما فوق‌العاده خوب است و این نگرانی وجود ندارد که جامعه را در معرض خطر قرار دهد.

در قسمت‌های دیگر، میزان عناصر غذایی گندم را بررسی کرده و آنجا راهکار‌های افزایش عناصر مغذی در گندم را ارائه کردیم. نان و گندم در سبد غذایی مردم ایران بخش مهمی را شامل می‌شوند و اگر ما دچار فقر غذایی در این قسمت باشیم، باز هم می‌تواند سلامت جامعه را به خطر بیندازد؛ در نهایت نکاتی کاربردی ارائه شد که در حال حاضر یکی از رویکرد‌های معاونت زراعت منتج از همین طرح بوده است. در حال حاضر توسعه و ترویج نان سبوس‌دار یکی از نتایج کاربردی و بسیارمهم همین طرح پایش کیفیت گندم کشور بود که نشان داد وقتی ما به جای گندم سفید از گندم سبوس‌دار استفاده کنیم، ارزش غذایی آن می‌تواند تا دو برابر افزایش پیدا کند. در حال حاضر وزارتخانه به کمک سایر نهاد‌ها چنین مسئله‌ای را ترویج می‌کنند و یکی از راهبرد‌های اساسی، جا انداختن نان سبوس‌دار در مصرف مردم کشور است که می‌تواند در طولانی‌مدت بر سلامت جامعه تاثیر بسیاری بگذارد.

ممکن است درباره محصولات دیگر و نتایج این بررسی هم کمی توضیح بفرمایید؟
از تحقیقات بسیار بزرگ دیگری که انجام شد، مسئله برنج بود که نشان داد وضعیت برنج از نظر آلاینده‌ها یا میزان نیترات در محصولات کشاورزی چگونه است. تحقیقی که در این پروژه کلان بر روی تجمع نیترات در برخی از محصولات کشاورزی مثل سیب‌زمینی، پیاز و خیار که سهم مهمی در سبد غذایی انجام شد، نهایتا نشان‌دهنده این موضوع بود که نگرانی وجود ندارد ولی ممکن است مشکلاتی وجود داشته باشد. در حال حاضر در واقع کانون‌ها که ممکن است کانون‌های بزرگی نیز نباشند، از نظر سلامت تعیین شده‌اند و در مراحل بعدی راهکار‌هایی وجود دارد که باید کنترل این نوع آلودگی‌ها انجام شود.  

آیا فاز‌های بعدی نیز طراحی و اجرا شده است؟
هنوز فاز اول این طرح کلان در حال اجراست و وارد فاز‌های دوم و سوم نشده‌ایم. ما در همان فاز اول، دارای پروژه‌های متنوع و واجبی هستیم. یکی از آنها توسعه روش‌های معتبر و استاندارد در مجامع بین‌المللی است، با این هدف که ما با روش‌هایی که دارای هزینه کم هستند و سریعا به نتیجه می‌رسند، بتوانیم آلاینده‌ها را در محصولات تشخیص دهیم. البته بعضی از این پروژه‌ها شاید با مشکلات مالی مواجه باشند و نتوانسته باشند با آن سرعت لازم پیش بروند. پروژه‌های دیگری نیز در حال اجرا هستند که در آینده نتایج آن اعلام می‌شود.

چطور پروژه‌هایی؟
مثلا بررسی ریسک آلایندگی و خطرات احتمالی مصرف این محصولات، از این دست پروژه‌ها هستند که نشان‌دهنده این موضوع بوده که اگر در جا‌هایی احتمالا ریسک داریم، چگونه می‌توانیم این ریسک را مدیریت کنیم. یعنی اگر مصرف محصولی می‌تواند سلامت مردم جامعه را در منطقه‌ای در معرض خطر قرار دهد، چه راهکار‌هایی به منظور مدیریت و کاهش این خطر خواهیم داشت. البته که اجرای طرح‌های کلان، یک تجربه جدید در سازمان است و این تجربه جدید دائما با چالش‌هایی مواجه می‌شود. همین طرح کلان، درگیر یک برنامه راهبردی در سازمان به نام «برنامه راهبردی امنیت غذایی» است. خود طرح کلان نیز پروژه‌ها و طرح‌های بسیاری در موسسات و بخش‌های اجرایی دارد. حداقل ۹ موسسه تحقیقاتی، درگیر پایش سلامت محصولات کشاورزی هستند. این موضوع یک تجربه جدید است. هماهنگی‌ها در سطح مدیریت برنامه راهبردی تا سطح خود مجریان در موسسات مختلف، یک تجربه جدید بوده و فوق‌العاده تجربه خوبی است و می‌تواند نگرش و نوع اجرای این نوع طرح‌ها را تغییر دهد. واقعا می‌تواند خروجی‌های بسیارخوبی داشته باشد؛ همانگونه که تا به حال داشته است.

برای آینده طرح چه برنامه‌ای دارید؟
ما امیدوار هستیم که در آینده نزدیک، وزارت کشاورزی همان‌گونه که در رابطه با گندم و برنج این کار را انجام داد، بتواند تصویر بسیار روشنی از وضعیت محصولات کشاورزی ارائه کند. تحویل این نتایج می‌تواند خیلی در جهت‌گیری‌ها، تصمیم‌سازی‌ها و سیاستگذاری‌ها نقش داشته باشد؛ همان‌گونه که در حال حاضر، این نتایج مربوط به گندم و برنج، نقشی اساسی در جهت‌گیریِ سیاست‌ها در معاونت‌های اجرایی داشته‌اند. امید است که بتوانند در نهایت، یک نقشه راه مطمئن برای پیشروی تصمیم گیرندگانی که در بخش اجرا هستند به آنها بدهد. البته این نوع طرح‌ها، اعتبار خاص خود را می‌خواهند و یکی از مشکلاتی که اجرای این نوع طرح‌ها دارند، منابع اعتباری است. امیدواریم این مسئله حل شود.

اگر بخواهیم به صورت نسبی بگوییم، سلامت تازه‌خوری‌های جامعه ما در حد قابل قبول است؟ در چه سطحی هستند؟  
با توجه به کار‌هایی که تا به الان انجام داده‌ایم، به صورت نسبی، وضع آنچه در سبد غذایی وجود دارد (مخصوصا در رابطه با محصولات راهبردی نسبت به سایر کشورها، حتی کشور‌های پیشرفته) شرایط کاملا قابل قبول است و نگرانی وجود ندارد. اگر اشکالاتی وجود دارد به صورت نقطه‌ای است که ما در حال شناسایی و رفع آنها هستیم.