۹۹ درصد بذر مورد نیاز کشور در داخل کشور تولید می‌شود

اقتصاد معاصر؛ به عقیده بسیاری از کارشناسان حوزه کشاورزی «بذر» مهم‌ترین نهاده کشاورزی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد یک نارسایی تاریخی در این رابطه وجود دارد که برای رسیدن به نقطه مطلوب در حوزه کشاورزی لاجرم باید رفع شود. در همین رابطه سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی تحقیقات گسترده‌ای انجام داده است. برای شفاف شدن جایگاه ایران در زمینه تولید بذر و آسیب شناسی دلایل عقب ماندگی کشورمان به گفت‌وگو با صمد مبصر عضو هیات علمی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی که مسؤولیت معاونت موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال کشور را نیز بر عهده دارد، نشستیم:
 

به عقیده بسیاری از کارشناسان، بذر مهم‌ترین نهاده کشاورزی است؛ ضمن آسیب‌شناسی کلان شرایط کشور در حوزه بذر، برنامه‌ها و اتفاقات خوبی که در این حوزه رقم خورده را عنوان کنید

خیلی از منابع علمی عنوان کرده‌اند که بذر مهم‌ترین نهاده تولید است. بذر حداقل تولید را تعیین می‌کند؛ یعنی به عبارتی اگر بذر خوبی کشت نکنید، حتی با وجود تغذیۀ خوب و حفاظت گیاه در مقابل آفات زنده و غیر زنده، نمی‌توانید به عملکرد مطلوبی برسید. با توجه به مطلوب بودن سایر شرایط، شرط رسیدن به آن پتانسیل عملکرد مطلوب، بذر مناسب است. به همین دلیل می‌گویند در خیلی از محصولات ۵۰ درصد عملکرد را بذر تعیین می‌کند. البته وقتی این موضوع را بیان می‌کنند، به این معناست که حدود ۲۵درصد این تأثیر مربوط به رقم و ژنتیک بذری است که کشاورز استفاده می‌کند و ۲۵ درصد دیگر کیفیت بذری است که از آن رقم و ژنتیک موردنظر استفاده می‌کند. با این تفاسیر مشاهده خواهیم کرد که بذر در بحث تولید و امنیت غذایی چه در دنیا و چه در کشور ما چه جایگاه ویژه‌ای دارد. طبیعتاً در گذشته اهمیت و اولویت‌هایی به بذر داده شده، ولی از نظر من به عنوان یک متخصص در زمینه بذر، طبیعتاً هنوز نه وزارت جهادکشاورزی و نه دولت، به جایگاه اصلی بذر نپرداخته‌اند.

توجه به مقوله بذر از چه زمانی در کشور ما آغاز شد؟ آیا طی ادوار گوناگون، روند یکسانی داشته است؟ 

سیستم تولید و گواهی بذر ما تقریباً از حدود ۷۰ تا ۷۵ سال پیش شروع شده، ولی اوج و تبلور این موضوع از سال ۱۳۸۲ با تصویب قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل و گواهی بذر و نهال و تأسیس مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال، به موجب ماده ۲ این قانون بوده است. یکی از مهمترین خلأهای پیش از تصویب این قانون این است که در حوزه ثبت و معرفی و اعطای حق مالکیت فکری در زمینه ایجاد ارقام جدید، هیچ قانون، رویه و دستاوردی در کشور وجود نداشته و کشور فاقد این مهم بوده است. نهایتاً با تصویب این قانون، این فضا برای بخش خصوصی و دیگران فراهم شد که در این عرصه حضور پیدا کنند.

آیا این قانون از جهات دیگر نیز به مسئله بذر کشور کمک می‌کند؟

توسعه نظام گواهی تولید خودش مسئله مهمی است که توسط این قانون سامان پیدا کرد. در رابطه با اندام‌های تکثیری، به‌ویژه در بحث نهال، فاقد این ساماندهی بوده‌ایم که این مهم اتفاق افتاد، در رابطه با بذر هم بر اساس رویه‌های درون وزارت جهاد کشاورزی، این قانون شرایط را سامان داد. به عنوان مثال در رابطه با بحث مجوز تولید که در بند ب ماده ۶ قانون تصویب شد و در کنار قوانین دیگری مثل اصل ۴۴ قانون اساسی قرار گرفت، از سال ۱۳۸۲ بحث ورود بخش خصوصی به تولید بذر شکل گرفت و امروز تقریباً بالغ بر ۹۵ یا ۹۶ درصد بذر کشور توسط شرکت‌های خصوصی تولید می‌شود و دولت از مقوله تصدی‌گری به نقش حاکمیتی خود برگشته است. البته کم‌وبیش وزارت جهاد کشاورزی و به‌ویژه سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی در تولید هسته‌های اولیه بذرِ خیلی از ارقام استراتژیک کشور فعال هستند.

اگر بخواهیم کمّی صحبت کنیم، چه کسری از بذر کشور به ارقام گواهی شدۀ مؤسسۀ شما وابسته است؟

در بحث گندم آبی حدود ۶۰ درصد، در مورد گندم دیم چیزی نزدیک به ۲۰ درصد، در رابطه با جو بطور متوسط حدود ۱۰ درصد، در رابطه با بعضی از گیاهان علوفه‌ای شاید کمتر از ۲ درصد و در رابطه با محصول برنج ۱۰ تا ۱۵ درصد از تولید کل کشور با بذر گواهی‌شده تأمین می‌شود. در مجموع امروزه چیزی نزدیک به یک‌سوم بذر مورد نیاز کشور را از طریق بذر گواهی‌شده برای کشاورزان تأمین می‌کنیم. به عبارت دیگر، تخمین زده می‌شود که در سال چیزی نزدیک به ۲ میلیون تن بذر به منظور کشت عرصه‌های زراعیِ آبی و دیم کشور زیر خاک می‌رود که از این مقدار حدود ۶۰۰ هزار تن شامل بذر گواهی‌شده است. البته بذور گواهی شده گاهی تا سه سال قابل بهره‌برداری است. اگر این مقدار تأمین بذر گواهی‌شده را در نظر بگیریم، چیزی نزدیک به ۹۹ درصد از طریق تولیدات داخلی و حدود یک درصدِ این مقدار از طریق واردات تأمین می‌شود. این خیلی مهم است. 

یکی از اتفاقات خوب دیگر این موضوع است که تا سال ۱۳۸۲ تقریباً کشور در کنترل و گواهی نزدیک به ۱۰ بذر فعال بود ولی امروزه به دلیل استقبال جامعه کشاورزی و ارتقاء ظرفیت‌های نظام گواهی، شاهد نظارت، گواهی و برچسب‌گذاریِ بیش از ۳۶ تا ۳۸ گونۀ گیاهی بذر هستیم.

البته منکر این نکته نخواهیم بود که بعضی از بذرهای وارداتی، بذرهایی هستند که مابه‌ازای تولید داخل ندارند و اگر واردات متوقف شود دچار مشکلاتی در آن حوزه خواهیم بود؛ مثل بذرهای مقاوم به بیماری در محصول چغندرقند و...؛ زیرا این‌ها محصولاتی هستند که فعلاً در دانش فنیِ تولید آنها در داخل، مسائل و مشکلاتی داریم، اما درعین‌حال ورود بخش خصوصی به این حوزه برای کشور اتفاق مبارکی بود و طبیعتاً این ورود می‌تواند فرصت‌ها و تهدیداتی برای کشور داشته باشد.

ممکن است صریح بفرمایید که بزرگترین اختلال کشور در حوزه توسعه نظام گواهی و بذر کجاست؟

بخش کشاورزی در اغلب کشورهای دنیا بصورت مستقیم یا غیرمستقیم از یارانه‌های دولتی بهره‌مند است. صنعت بذر، به‌ویژه بذرهای گیاهان خود رشد و گیاهان استراتژیک مثل غلات، حبوبات، بعضی از گیاهان علوفه‌ای و بعضی از گیاه‌دانه‌های روغنی، از یارانۀ مستقیم بذر برخوردار هستند تا بتوانند سهم بذر گواهی‌شده را به درصد بالاتری ارتقاء دهند. آن چیزی که در حال حاضر در آن حوزه در کشور ظرفیت وجود دارد، ولی ما قادر به توسعه آن نیستیم، بحث نظام قیمت‌گذاری، نوسانات قیمت بذر در بازار و مهمتر از همه، متضرر شدن کشاورزان و نامشخص بودن نظام پرداخت یارانه دولت در بذر است.

دولت به شرکت‌ها از محل یارانه بذر بدهکار است و بعضاً تولیدکنندگانِ بذر، جلوی وزارتخانه تجمع می‌کنند یا در رابطه با تسهیلات بانکی که باید با آن بذر خام را خریداری کنند، مشکلات جدی وجود دارد. حتی در چند سال گذشته وزارت اقتصاد و دارایی و به‌ویژه سازمان امور مالیاتی با این توجیه که این شرکت‌ها فعالیت مستقیم کشاورزی مثل کشت گندم در عرصه را ندارند، شروع به اخذ مالیات از شرکت‌های تولیدکنندۀ بذر کرده ‌است. طبیعتاً برای شما خنده‌دار خواهد بود که بدانید دولت به منظور اینکه بتواند قیمت بذر را برای کشاورز پایین نگه دارد، قسمتی از هزینۀ تولید را در قالب یارانه پرداخت می‌کند و از سوی دیگر در قالب اخذ سود تسهیلات بانکی که در اختیار تولیدکننده بذر قرار می‌گیرد یا اخذ مالیات از این شرکت‌ها، باعث افزایش قیمت بذر می‌شود این موضوعات، موانع و انحرافاتی است که در نظام یارانه‌ای بذر کشور وجود دارد.

اگر چنین نظام اقتصادی و اعطای یارانه‌ای حاکم شد، شرکت‌ها برای اینکه بتوانند رقابت داشته باشند، مبادرت به افزایش تولید کرده و قیمت بازار را کاهش خواهند داد تا بتوانند میزان بیشتری بذر به کشاورز بفروشند. به این ترتیب نفوذ بذر گواهی‌شده از مناطق دورافتاده هم بیشتر خواهد شد زیرا شرکت‌ها برای اینکه بتوانند بذر بیشتری بفروشند، به دنبال مشتری خواهند گشت. در سیستم فعلی، چنین مسائلی وجود ندارد.

آیا جز این اختلال در گردش اقتصادی، اشکال جدی دیگری هم وجود دارد؟ 

یکی دیگر از اشکالاتی که در صنعت بذر وجود دارد این است که ما می‌خواهیم حتماً صددرصد بذر کشور را از تولیدات داخل تأمین کنیم؛ در‌حالیکه بیشترین توصیه متخصصان بر این نکته است که این موضوع نادرست بوده و باعث کاهش تنوع دسترسی کشاورزان به بذر خوب خواهد شد. ازآنجاکه کشور ایران یک کشور خشک است، طبعاً یکی از مهم‌ترین نهاده‌های تولید و شاید با ارزش‌ترین نهاده تولید، آب است. آب باید برای تولید محصولی مصرف شود که بالاترین ارزش‌افزوده را دارد و بالاترین ارزش‌افزوده در تولیدات کشاورزی، تولید بذر است. در کشور ما، به‌ویژه در سه سال گذشته، با فراهم شدن زیرساخت‌هایی مانند عضویت ایران در برنامه‌های بذر سازمان همکاری‌های اقتصادی و دریافت اعتبارنامه از انجمن بین‌المللی تجهیز بذر و غیره که زیرساخت‌های صادرات بذر را فراهم کرده است، به جای تولید و صادرات محصول کشاورزی، باید صادرات بذر به‌ویژه به کشورهای همسایه و منطقه توسعه پیدا کند و ما به جای کاهش بحث واردات بذر، صادرات بذر خود را توسعه دهیم و بالانس بین واردات و صادرات را به جایی برسانیم که حداقل میزان واردات و میزان صادرات بذر تقریباً برابر باشد. این کارها و حمایت‌هایی است که از دولت توقع داریم. 

مهمترین برنامه شما در مؤسسه برای توسعه این نظام فنی چیست؟

مهمترین برنامه آتی ما در موسسه ثبت و گواهی بذر این است که بسیاری از فرایندهای منجر به گواهی بذر را به خود شرکت‌های تولیدکننده بذر بسپاریم. البته این موضوع مستلزم ایجاد و توسعه و بهینه‌سازی نظام کنترل کیفی در این شرکت‌هاست. کنترل گواهی بذر نیز در کشور باید از شکل تصدی‌گری یا نظارت مستقیم، به نظارت عالیه ارتقاء پیدا کند.

در حال حاضر گردش مالی بذر در دنیا و در کشور ما چه میزان است؟ از رقم آن اطلاع دارید؟

از گردش مالی بذر در دنیا اطلاعی ندارم ولی تبادل بین‌المللی بذر در دنیا در حال حاضر چیزی نزدیک به ۶۰ تا ۶۵ میلیارد دلار است. یعنی طبق آماری که فدراسیون جهانی بذر منتشر کرده است، آن بذری که بین کشورها مبادله می‌شود ۶۰ تا ۶۵ میلیارد دلار است.