روایت جلال آل احمد از نوسانات ارزی در فرنگ

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ جلد اول کتاب یادداشت‌های روزانه جلال آل احمد که در سال گذشته توسط انتشارات اطلاعات منتشر شد، بازه زمانی سال‌های ۱۳۳۴ تا ۱۳۳۷ را در بر می‌گیرد.

در قسمتی از این یادداشت‌ها، آل احمد مشاهدات روزانه خود در سفر تابستانی به کشور‌های ایتالیا، فرانسه و سوئیس را نوشته است. 

در یادداشت‌های دوره اقامت در پاریس، نویسنده ضمن تشریح دید و بازدیدهای خود به برخی مسائل اجتماعی و اقتصادی فرانسه هم پرداخته است. در لابه‌لای این یادداشت‌ها، ۳ بار آل احمد به رشد بهای ارز در فرانسه می‌پردازد. 

وی اولین بار در یادداشتی با تیتر سه‌شنبه ۲۲ مرداد ۱۳۳۶. ۱۳ اوت ۱۹۵۷. پاریس. می‌نویسد: «باز لیره گران شده (لیره در آن زمان، واحد پول انگلستان بوده است). فرانس سوار (روزنامه فرانسوی) نوشته بود به ۱۱۷۰ رسیده؛ لابد امروز باز هم بالا خواهد رفت. وقتی ما اینجا آمدیم ۱۱۳۰ بود. رفت بالا تا ۱۱۸۰، بعد آمد پایین و پایین تا ۱۱۴۰ و بعد حالا دوباره بالا رفته است. علت این بالا و پایین رفتن‌ها درست مثل ملک خودمان، دو سخنرانی فلان وزیر است که قپی می‌آید و نقشه‌ها و فلان بازار سست می‌شود و کف دستش که خوانده شد، دومرتبه بازار می‌رود بالا، البته قیمت بانک ثابت است. دیگر هم اقتصادنویسی کافی است. ما ۴ روز اینجاییم و دلمان می‌خواهد لیره‌مان را به فرانک هر چه بیشتر بفروشیم. اینها کارشان زار است. این آمریکایی‌ها با دلاری که در بازار می‌ریزند، واقعا قیمت‌ها را گران می‌کنند و اینها حق دارند که به آمریکایی‌ها فحش بدهند.» 

اشاره به پدیده افزایش نرخ ارز در یادداشت ۹ روز بعدِ آل احمد هم دیده می‌شود. در قسمتی از یادداشت ۳۱ مرداد ۱۳۳۶. ۲۲ اوت ۱۹۵۷. پاریس آمده است: «آن اشرافیت با آن اداهایش، دارد می‌رود به‌ دنبال تراست‌های بزرگ که از دور دنیا جمع آوری می‌شوند و سرمایه‌هایشان را در ملک خودشان می‌ریزند و قیمت پول را بالا می‌آوردند. دیگر پول قیمتش اینقدر پایین آمد که خود دولت با بانک‌هایش هم به دنبال بازار افتادند. عین ولایت خودمان، اینجا هم دولت‌ها دنبال وقایع می‌دوند؛ دنبال بورس، دنبال جنایت، دنبال دزدی، دنبال دزد، دنبال سفته بازی، دنبال کار برای مردم و دنبال جهانگرد و دنبال خیلی چیزهای دیگر. آن اوایل بانک‌ها و دولت خیلی خودشان را گرفته بودند و به هر لیره بیشتر از ۹۷۰ فرانک نمی‌دادند. قیمت کم کم بالا رفت. یعنی فرانک تنزل کرد. رفت به هزار و صد و دویست ( بیست) و خود ما به ۱۱۷۰ خرد کردیم. آن وقت یک مرتبه هم دولت و هم بانک‌ها به دست و پا افتادند که ای داد بی‌داد! در روزهای زیارتی (گردشگری) تابستان با این همه ارزی که به بازار آزاد عرضه می‌شود، چرا خود ما از این بازار یغما استفاده نکنیم؟ این بود که اعلام کردند لیره را به ۱۱۶۵ می‌خرند و دلار را به چهارصد و خورده‌ای فرانک، سی یا چهل تا. عین ولایت خودمان. به هر صورت ضرر ما نشد. شست لیره‌ای به ۱۱۷۰ خرد کردیم و خودش خیلی گره‌ها را برای ما گشود.» 

جلال در قسمتی از یادداشت سه شنبه ۵ شهریور ۱۳۳۶. ۲۷ اوت ۱۹۵۷. ۸ صبح. پاریس نیز در روایت وقایع روز گذشته، نوشته است: «عصر هم رفتیم پهلوی (نزد) این پایان ملعون (صراف ایرانی در فرانسه)، ۳۵ لیره دیگر خرد کردیم به ۱۲۰۰ فرانک. از ۱۱۱۰ شروع کردیم به ۵۰ و هفتاد و حالا هزار و دویست فرانک. خدا عاقبت اینها را به خیر کند.»

یکی از ویژگی‌های جلال آل احمد، نزدیک بودن ادبیات روایی وی با عامه مردم است. به همین واسطه روایت و تحلیلی که از افزایش قیمت ارز در فرانسه می‌دهد، کاملا به صورت عامه‌فهم بیان می‌کند. هم به سیاست ارزی دولت فرانسه اشاره می‌کند و هم به علل افزایش نرخ‌ها. به نظر می‌رسد در قسمتی از یادداشت ۳۱ مرداد در توضیح علت افزایش قیمت دلار آمریکا اشتباه کرده است. جلال افزایش عرضه دلار در بازار ارز پاریس توسط آمریکایی‌ها را دلیلی بر افزایش قیمت ارز می‌داند، در حالی که افزایش عرضه، لاجرم منجر به کاهش قیمت ارز خواهد شد. 

آل احمد در یک صورت می‌تواند تحلیل درستی ارائه کرده باشد؛ در صورتی که افزایش عرضه دلار توسط آمریکایی‌ها با هدف خرید فرانک نبوده باشد، بلکه با هدف خرید لیره انگلستان باشد و لیره انگلستان در فرانسه مصرف بیشتری نسبت به سایر ارز‌ها داشته باشد. در این صورت افزایش عرضه دلار برای خرید و جمع‌آوری لیره انگلستان، می‌تواند بهای ارز را صعودی کند.