گام بلند ایران برای تبدیل به هاب برقی منطقه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ ایران همواره به دلیل موقعیت جغرافیایی خود به عنوان یکی از گزینه‌های اصلی برای تبدیل شدن به هاب ترانزیت یا گاز منطقه مطرح شده است اما این موضوع می‌تواند برای مبادلات برق نیز رخ دهد، به طوری‌که عباس علی آبادی، وزیر نیرو در نشست وزیران انرژی گروه بریکس در مسکو، پیشنهاد‌هایی برای توسعه همکاری کشور‌های عضو این گروه از جمله اتصال شبکه برق روسیه، جمهوری اسلامی ایران، امارات متحده عربی و عربستان سعودی را مطرح کرد.

البته مسکو و تهران در حال توسعه پروژه‌های بزرگ در زمینه برق هستند. در آگوست سال گذشته، وزارت انرژی روسیه اعلام کرد که براساس توافق روسیه، ایران و آذربایجان کار بر روی امکان‌سنجی یکپارچه‌سازی سیستم‌های برق سه کشور را به زودی به پایان برسانند. در هفته اخیر الکساندر نواک، معاون نخست وزیر روسیه نیز تصریح کرد که کار بر روی امکان‌سنجی هنوز ادامه دارد.

در جولای ۲۰۲۳، علی اکبر محرابیان، وزیر سابق انرژی ایران، برنامه‌هایی را برای مبادله برق ایران و روسیه از دو مسیر آذربایجان یا ارمنستان و گرجستان اعلام کرد. براساس اظهارات رسمی، مبادله برق با روسیه از طریق آذربایجان «به زودی» آغاز خواهد شد، در حالی که مسیر ارمنستان - گرجستان همچنان «در دستور کار» است.

روسیه و ایران هر دو دارای قابلیت‌های تولید برق قابل توجهی هستند که با منابع انرژی متنوع آنها تقویت شده است. بخش‌های انرژی آبی و هسته‌ای روسیه بسیار توسعه یافته‌اند و در مقابل، ذخایر عظیم گاز طبیعی ایران و سرمایه‌گذاری رو به رشد در انرژی‌های تجدیدپذیر از نقاط قوت کلیدی تهران محسوب می‌شوند. این اتصال بالقوه شبکه برق می‌تواند اثرات زیست محیطی مثبتی داشته باشد. با ترویج استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و افزایش بهره‌وری انرژی، کشور‌های درگیر می‌توانند انتشار کربن خود را کاهش دهند و به تلاش‌های جهانی برای مبارزه با تغییرات آب‌وهوایی کمک کنند. 

موفق نبودن پروژه اتصال عربی 

کشور‌های عربی در تابستان امسال با قطعی‌های هرچند کوتاه مواجه شدند اما این احتمال وجود دارد که در سال‌های آینده، این روند تشدید و کمبود برق افزایش یابد. از همین‌رو، کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس به دنبال اتصال شبکه برق کشور‌های منطقه به یکدیگر هستند و در این راستا، دو پروژه برای گسترش اتصال برق خلیج فارس با امارات و عمان به ارزش ۸۶۵ میلیون دلار اعلام شده است. سازمان ارتباطات برق خلیج فارس نیز برای تهیه اسناد مناقصه پروژه توسعه اتصال برق با امارات قرارداد منعقد کرد.

همچنین، کشور‌های حوزه خلیج فارس برنامه‌های بزرگی برای گسترش پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر دارند، زیرا عربستان سعودی قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ سهم انرژی‌های تجدیدپذیر را به ۵۰ درصد از ترکیب برق ملی برساند و عمان در تلاش است تا این درصد را تا پایان دهه جاری به ۳۰ درصد افزایش دهد.

همه کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس و اکثر کشور‌های خاورمیانه و شمال آفریقا دارای ظرفیت یا اهداف تولید انرژی تجدیدپذیر هستند که اغلب بسیار بلندپروازانه است. به عنوان مثال، عربستان سعودی می‌خواهد تا سال ۲۰۳۰ به ظرفیت ۵۸.۷ گیگاوات انرژی تجدیدپذیر برسد که شامل ۴۰ گیگاوات فتوولتائیک خورشیدی، ۲.۷ گیگاوات انرژی خورشیدی حرارتی و ۱۶ گیگاوات باد است. این در حالی بوده که ظرفیت تولید انرژی فعلی این کشور (تقریبا تمام نفت و گاز)، ۸۱ گیگاوات است. از این میزان، ظرفیت نصب‌شده انرژی‌های تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۲ تنها ۰.۴ گیگاوات بود اما چندین پروژه بزرگ در حال ساخت هستند که مجموعا ۱۱.۳ گیگاوات است. همچنین، شرکت آب و برق امارات قصد دارد تا سال ۲۰۳۵ ظرفیت خورشیدی خود را به ۱۶ گیگاوات افزایش دهد.

سازمان ارتباطات خلیج فارس در تلاش است تا با بهره‌گیری از ظرفیت ارائه‌شده توسط این پروژه‌ها، شبکه عربستان را به مصر و اردن متصل کند، به ویژه اینکه شبکه خلیج فارس در تابستان مازاد ندارد، در حالی که در طول زمستان مازاد وجود داشته و میزان آن تقریبا بین ۵۰ تا ۶۰ درصد برآورد می‌شود.

با این حال اتصال شبکه برق خلیج فارس با چالش‌های عظیمی روبه‌رو است و تنها بخش کوچکی از تقاضا را تامین می‌کند. از همین‌رو، کشور‌های منطقه برای رفع نیازهای برق خود، آمادگی لازم جهت تکیه زدن بر همسایگان بالقوه را ندارد. 

اتصال به شبکه روسیه و ایران 

بنابراین کشور‌های حاشیه خلیج می‌توانند با استقبال از پیشنهاد ایران، نیاز‌های برقی خود در آینده را از روسیه و ایران تامین کنند. روسیه یکی از بزرگترین تولیدکنندگان برق جهان بوده که حجم تولید برق آن در سال ۲۰۲۳ با ۰.۷ درصد افزایش نسبت به مدت مشابه در سال ۲۰۲۲، به ۱،۱۷۸ میلیارد کیلووات ساعت رسیده است.

البته، حجم صادرات برق روسیه در سال ۲۰۲۳ با کاهش ۲۱.۳ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته، به ۱۰.۷ میلیارد کیلووات ساعت رسیده است. اگر صادرات به کشور‌های اتحادیه اروپا حذف شود، عرضه برق در جهت شرقی دو برابر می‌شود. بنابراین در سال ۲۰۲۳، صادرات به قزاقستان به ۴.۷ میلیارد کیلووات ساعت و به مغولستان به ۹۰۰ میلیون کیلووات ساعت رسید. صادرات برق به چین نیز ۳.۱ میلیارد کیلووات ساعت بوده که نسبت به سال ۲۰۲۲ و میزان ۴.۶ میلیارد کیلووات ساعت آن، کاهش داشته است.

مسیر احتمالی برای اتصال شبکه برق روسیه به کشور‌های خلیج فارس شامل شش مرحله می‌شود. اولین مرحله از مناطق جنوبی روسیه (احتمالا در منطقه آستاراخان یا داغستان) شروع می‌شود و در مرحله دوم از کف دریای خزر یا از امتداد سواحل آذربایجان عبور می‌کند. مرحله سوم، عبور از شمال ایران و احتمالا از شهر‌های تبریز و تهران بوده و در مرحله چهارم، پیشروی بیشتر به سمت جنوب ایران تا سواحل خلیج فارس اتفاق می‌افتد. در مرحله پنجم نیز عبور از خلیج فارس به امارات اتفاق افتاده و مرحله ششم، ادامه شبکه به عربستان سعودی از طریق امارات است.

در حال حاضر، امارات و عربستان به سوخت‌های فسیلی برای تامین انرژی خود متکی هستند اما هر دو کشور به شدت در انرژی‌های تجدیدپذیر سرمایه‌گذاری می‌کنند که به آن اشاره شد. برای نمونه، امارات بیشتر برق (حدود ۸۰ درصد) خود را توسط نیروگاه‌های حرارتی گازی تولید می‌کند و بزرگترین پروژه پارک خورشیدی محمد بن راشد آل مکتوم با ظرفیت ۵۰۰۰ مگاوات تا سال ۲۰۳۰ راه‌اندازی می‌شود. همچنین، نیروگاه اتمی براکه با راکتور‌های اختصاصی به ظرفیت کل ۵،۶۰۰ مگاوات ایجاد شده است.

عربستان نیز حدود ۶۰ درصد برق خود را درنیروگاه‌های حرارتی نفت و ۴۰ درصد در نیروگاه‌های گازی تولید می‌کند و قرار است تا سال ۲۰۳۰ سهم انرژی خورشیدی به ۴۰ گیگاوات افزایش یابد. همچنین، پروژه مزرعه بادی دومات الجندل با ظرفیت ۴۰۰ مگاوات ایجاد خواهد شد.

در واقع، هر دو کشور به دنبال تنوع بخشیدن به سبد انرژی خود با تمرکز ویژه بر انرژی خورشیدی به دلیل شرایط آب‌وهوایی مطلوب خواهند بود و پیشنهاد ایران برای ایجاد یک شبکه برق بین منطقه‌ای می‌تواند به تنوع و توسعه بیشتر امنیت انرژی در منطقه کمک کند.

باید توجه داشت که قرارداد اتصال شبکه برق روسیه، آذربایجان و ایران می‌تواند زیرساخت‌های لازم برای انتقال برق به حاشیه خلیج فارس را نیز فراهم کند. به باور کارشناسان، همگام‌سازی شبکه‌های برق بین ایران، آذربایجان و روسیه، تهران را قادر می‌سازد تا اتصال شبکه اورسیا و قفقاز را با کشور‌های خلیج فارس مانند امارات و عربستان فراهم کند. باید توجه داشت که خطوط برق ایران به خطوط برق ۷ کشور همسایه یعنی افغانستان، پاکستان، عراق، ترکیه، ارمنستان، آذربایجان و ترکمنستان متصل است.

ایران می‌تواند با توسعه شبکه برق خود، علاوه بر تامین نیاز‌های داخلی، خود را به عنوان هاب منطقه معرفی کند. حتی به باور کارشناسان، تهران می‌تواند با خرید گاز ترکمنستان که اخیرا قرارداد آن منعقد شد، آن را برای تولید و صادرات برق استفاده کند. باید توجه داشت که کشور‌های پیرامونی ایران مانند عراق، پاکستان، افغانستان و کشور‌های حاشیه خلیج فارس می‌توانند بازار مناسبی برای برق تولیدی ایران باشند.

اخیرا اعلام شد که ایران قصد دارد، پروژه‌های اتصال برق را با کشور‌های همسایه گسترش دهد تا بخشی از تلاش‌های آن برای تبدیل شدن به یک مرکز منطقه‌ای انرژی باشد. در این راستا، تهران به دنبال اتصال شبکه برق خود به عمان و قطر، افزایش صادرات برق و همچنین ایجاد بورس انرژی برای تامین نیاز‌های خود در زمان اوج مصرف است. براساس این اظهارات، اتصال برق از طریق کابل زیردریایی با قطر و عمان، امکان تبادل ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ مگاوات انرژی بین ایران و دو کشور را فراهم می‌کند. باید توجه داشت که عراق اولین همسایه‌ای است که شبکه برق سراسری آن با شبکه برق تهران در نوامبر ۲۰۱۹ هماهنگ شد.