افت ۱۷ درصدی ارزی صادرات محصولات کشاورزی در سال ۱۴۰۴

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ آمارهای گمرکی از صادرات محصولات کشاورزی ایران تحت کد تعرفه‌های فصول ۶ تا ۱۴ در دوازده‌ماهه سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که ۶.۶ میلیون تن محصول به ارزش ۴.۳ میلیارد دلار صادر شده است. این ارقام در مقایسه با سال ۱۴۰۳ که صادرات ۷.۷ میلیون تنی به ارزش ۵.۲ میلیارد دلار ثبت شده بود، به ترتیب کاهش ۱۳ درصدی وزنی و ۱۷ درصدی ارزی را نشان می‌دهد. برخی فعالان این حوزه، وقوع دو جنگ در سال ۱۴۰۴ (جنگ خردادماه و جنگ اسفندماه) و اختلال در لجستیک انتقال کالا را مهم‌ترین عامل این افت می‌دانند.

بر اساس آخرین آمارهای تهیه شده از سوی گمرک جمهوری اسلامی ایران، صادرات محصولات کشاورزی در قالب بیش از ۳۶۰ ردیف تعرفه‌ای طی دوازده ماهه سال ۱۴۰۴ انجام شده است. مجموع وزن محصولات صادراتی در این بازه زمانی به ۶.۶ میلیون تن رسیده که ارزش ارزی آن ۴.۳ میلیارد دلار ثبت شده است. مقایسه این ارقام با عملکرد سال ۱۴۰۳ که در آن ۷.۷ میلیون تن محصول کشاورزی به ارزش ۵.۲ میلیارد دلار صادر شده بود، حاکی از کاهش ۱۳ درصدی از نظر وزنی و کاهش ۱۷ درصدی از نظر ارزش ارزی است. 

نکته قابل تامل در این آمار، اختلاف بین نرخ کاهش وزنی (۱۳ درصد) و کاهش ارزی (۱۷ درصد) است. این اختلاف نشان می‌دهد که نه فقط حجم صادرات کاهش یافته، بلکه میانگین قیمت هر تن محصولات صادراتی نیز نسبت به سال قبل کاهش پیدا کرده است. به عبارت دیگر، سبد صادراتی محصولات کشاورزی ایران در سال ۱۴۰۴ به سمت محصولات با ارزش افزوده پایین‌تر رفته است. 

از منظر تحلیلی، مهم‌ترین عامل این افت چشمگیر، وقوع دو جنگ در سال ۱۴۰۴ است. اولین جنگ در خردادماه و دومین جنگ در اسفندماه رخ داده است. هر دو رویداد عملا به توقف و اختلال در لجستیک انتقال کالاهای کشاورزی منجر شده است. محصولات کشاورزی به دلیل فسادپذیری بالا، نیازمند زنجیره تامین پایدار و سریع هستند. توقف حمل‌ونقل، مسدود شدن مسیرهای زمینی و دریایی و افزایش زمان ترخیص در گمرکات، ضربه نسبی به صادرات این محصولات وارد کرده است. به نظر می‌رسد در شرایط جنگی، بسیاری از کامیون‌های حامل محصولات تازه‌خوری مانند هندوانه، گوجه، کاهو، کلم و پیاز در مسیر معطل مانده‌اند.

 گفتنی است، عمده محصولات صادراتی کشاورزی ایران در سال ۱۴۰۴ شامل پسته، خرما، هندوانه، انگور، پرتقال، سیب زمینی، گوجه فرنگی، پیاز، کاهو، کلم، هویج، فلفل دلمه‌ای و بادام بوده است. در میان این محصولات، پسته و خرما و بادام جزو محصولات با ارزش افزوده بالا محسوب می‌شوند، در حالی که هندوانه، کاهو، کلم و پیاز ارزش افزوده پایین‌تری دارند. تغییر ترکیب صادراتی به نفع محصولات کم‌ارزش‌تر می‌تواند یکی از دلایل کاهش ۱۷ درصدی ارزی در مقابل کاهش ۱۳ درصدی وزنی باشد. 

نکته حائز اهمیت و امیدوارکننده این است که به نظر می‌رسد بخش کشاورزی ایران یکی از ظرفیت‌هایی باشد که می‌تواند در دوره پساجنگ، نقش قابل توجهی در ارزآوری برای کشور ایفا کند. این تحلیل از آن‌رو مهم است که احتمالا در ماه‌های آینده شاهد افت صادرات برخی محصولات مرتبط با صنایع بالادستی نیز باشیم. در چنین شرایطی، بخشی از این ظرفیت خالی شده باید توسط افزایش صادرات محصولات کشاورزی تامین شود. 

برای تحقق این هدف، دولت باید سه اقدام فوری انجام دهد. اول، بازسازی سریع زیرساخت‌های لجستیکی و گمرکی در مسیرهای صادراتی. دوم، ارائه بسته‌های حمایتی به کشاورزان و صادرکنندگان محصولات کشاورزی از جمله تسهیلات ارزان‌قیمت برای بسته‌بندی و سردخانه. سوم، انعقاد قراردادهای تجاری پایدار با کشورهای هدف به ویژه در منطقه اوراسیا و همسایگان شرقی که در دوره جنگ مسیرهای خود را به روی کالاهای ایرانی باز نگه داشتند.

در کنار این تحلیل، یک متغیر کلیدی دیگر نیز در سال ۱۴۰۵ وارد معادله صادرات محصولات کشاورزی خواهد شد که می‌تواند امیدواری به جبران افت سال قبل را افزایش دهد. حذف ارز ترجیحی ۲۸،۵۰۰ تومانی در دی‌ماه ۱۴۰۴ و حرکت به سمت نظام ارزی تک‌نرخی، اگرچه در کوتاه‌مدت فشار تورمی بر برخی نهاده‌های تولید کشاورزی وارد کرده است اما در میان‌مدت و بلندمدت می‌تواند به یک مزیت رقابتی بزرگ برای صادرات محصولات کشاورزی تبدیل شود. با حذف این ارز، عملا مصارف غیرواقعی و رانت‌خواری که به صورت واردات صوری و استفاده از ارز ترجیحی برای کالاهای غیراساسی ادامه داشت، از بین رفته است. در نظام تک‌نرخی ارز، صادرکنندگان محصولات کشاورزی دیگر با شکاف ارزی و سوداگری ارزی مواجه نیستند و انگیزه برای اعلام صادقانه درآمدهای ارزی و برگشت آن به چرخه اقتصادی افزایش می‌یابد. از سوی دیگر، با شناور شدن نرخ ارز در سال جدید، صادرات محصولات کشاورزی در شرایط شفاف و رقابتی‌تری انجام خواهد شد؛ چراکه نرخ ارز واقعی بازار، هزینه‌های تولید داخلی را پوشش داده و محصول ایرانی در بازارهای هدف از قدرت رقابت بالاتری برخوردار می‌شود. تجربه جهانی نشان داده که حذف ارزهای چندگانه و حرکت به سمت تک‌نرخی شدن ارز، در میان‌مدت به رشد صادرات بخش‌های واقعی اقتصاد از جمله کشاورزی منجر می‌شود. بر این اساس، انتظار می‌رود در سال ۱۴۰۵ با وجود چالش‌های جنگ، شاهد رونق نسبی صادرات محصولات کشاورزی در بستر نظام جدید ارزی باشیم و ظرفیت خالی‌شده ناشی از افت احتمالی صادرات برخی محصولات، توسط این بخش پر شود. 

در مجموع، افت ۱۳ درصدی وزنی و ۱۷ درصدی ارزی صادرات محصولات کشاورزی در سال ۱۴۰۴ یک هشدار جدی است اما نباید آن را یک شکست راهبردی تلقی کرد. دو جنگ پیاپی در یک سال، هر کشوری را با چنین افت صادراتی مواجه می‌کند. آنچه اهمیت دارد، نحوه مدیریت دوره پساجنگ است. اگر ظرفیت خالی‌شده ناشی از کاهش صادرات پتروشیمی با افزایش صادرات کشاورزی پر نشود، اقتصاد ایران با یک شوک ارزی جدی مواجه خواهد شد اما اگر برنامه‌ریزی درستی صورت گیرد، کشاورزی می‌تواند به بازوی اصلی ارزآوری کشور در سال ۱۴۰۵ تبدیل شود.