افت ۲۰ درصدی ارزش واردات از ۲۰ کشور همسایه

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ آمارهای گمرک ایران نشان می‌دهد کل واردات کشور در سال ۱۴۰۴ به حدود ۵۸ میلیارد دلار رسیده که نسبت به ۷۳ میلیارد دلاری سال ۱۴۰۳، کاهش ۲۰.۵ درصدی را ثبت کرده است. با این حال، بررسی تجارت با ۲۰ کشور همسایه حاکی از آن است که ایران با وجود وقوع دو جنگ در خردادماه و اسفندماه ۱۴۰۴، توانسته تبادلات تجاری مستمر با این کشورها را حفظ کند. 

واردات از این ۲۰ کشور همسایه در سال ۱۴۰۴ بالغ بر ۳۰ میلیارد دلار و ۲۷ میلیون تن بوده که در مقایسه با سال ۱۴۰۳ (۳۸ میلیارد دلار و ۲۳ میلیون تن) به لحاظ وزنی ۱۴ درصد رشد داشته اما به لحاظ ارزشی حدود ۲۰ درصد افت کرده است. این تناقض نشان‌دهنده تغییر ترکیب کالاهای وارداتی یا اثر نرخ ارز است اما در مجموع می‌تواند نقطه شروعی برای بازتعریف دیپلماسی تجاری ایران در دوره پساجنگ باشد. 

سال ۱۴۰۴ برای اقتصاد ایران سالی دشوار اما نه بی‌دستاورد بود. وقوع دو رویداد نظامی در خرداد و اسفند، فشار تحریم‌ها و نوسانات ارزی، همگی می‌توانست تجارت خارجی را باچالش جدی مواجه کند اما داده‌های گمرک نشان می‌دهد که ایران با ۲۰ کشور همسایه خود –شامل ترکیه، ترکمنستان، عربستان، روسیه، قطر، پاکستان، عمان، قزاقستان، کویت، عراق، آذربایجان و افغانستان و...– تبادلات تجاری منظمی داشته است. این موفقیت در حفظ کریدورهای تجاری، در نوع خود حائز اهمیت است. 

تحلیل روند واردات از همسایگان؛ افت ارزش، رشد وزن 

واردات از ۲۰ کشور همسایه در سال ۱۴۰۴ معادل ۳۰ میلیارد دلار و ۲۷ میلیون تن بوده است. در مقایسه با سال ۱۴۰۳ که این ارقام به ترتیب ۳۸ میلیارد دلار و ۲۳ میلیون تن بود، مشاهده می‌شود که وزن واردات ۱۴ درصد افزایش یافته اما ارزش آن ۲۰ درصد کاهش پیدا کرده است. این وضعیت نشان می‌دهد یا کالاهای با ارزش افزوده کمتر (مانند مواد خام و معدنی) جایگزین کالاهای با ارزش بالاتر شده‌اند یا نرخ ارز موثر تغییر کرده است. با این حال، رشد وزنی واردات از همسایگان در بحبوحه جنگ، یک نقطه قوت محسوب می‌شود. 

موفقیت‌های قابل توجه؛ رشد واردات از روسیه و عمان 

در میان کشورهای همسایه، دو مورد رشد چشمگیر داشته‌اند؛ واردات از روسیه در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۰ درصد رشد کرده و به بیش از ۱.۵ میلیارد دلار رسیده است، در حالی که سال قبل از آن کمتر از این رقم بود. این افزایش نشان می‌دهد که کریدور شمال-جنوب و همکاری‌های ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) دارد به ثمر می‌نشیند. روسیه به عنوان تامین‌کننده غلات، فولاد، ماشین‌آلات، می‌تواند جایگزین مناسبی برای بازارهای دورتر باشد.   

همچنین واردات از عمان نیز از مرز یک میلیارد دلار عبور کرده و نسبت به سال ۱۴۰۳ رشد خوبی را ثبت کرده است. عمان به عنوان دروازه‌ای برای ترانزیت کالا و دور زدن تحریم‌ها، نقشی فزاینده داشته است. 

ترکیه؛ کاهش موقتی در مسیر راهبردی 

واردات از ترکیه در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۰ میلیارد دلار بوده که نسبت به سال قبل از آن کاهش داشته است. با این حال، ترکیه همچنان یکی از شرکای تجاری کلیدی ایران است. با توجه به روابط دوستانه ایران و ترکیه در شرایط تقابل با آمریکا و رژیم صهیونیستی، لازم است در سال ۱۴۰۵ سیاست‌گذاری ویژه‌ای برای توسعه تجارت با آنکارا صورت گیرد. ترکیه می‌تواند تامین‌کننده ماشین‌آلات، مواد شیمیایی و کالاهای واسطه‌ای باشد که ایران به آنها نیاز فوری دارد. 

دوره پساجنگ؛ فرصت توسعه روابط با اوراسیا 

تجربه سال ۱۴۰۴ نشان داد که حتی در شرایط جنگی، می‌توان با همسایگان و به ویژه کشورهای عضو اوراسیا (مانند روسیه، قزاقستان و ترکمنستان) تجارت پایداری داشت. افزایش واردات از روسیه در سال ۱۴۰۴، زمینه را برای گسترش بیشتر روابط در سال ۱۴۰۵ فراهم کرده است. این موضوع باید در سیاست‌گذاری‌های تجاری و ارزی لحاظ شود. پیشنهاد می‌شود که تسهیل رویه‌های گمرکی، توسعه خطوط ریلی و کشتیرانی مشترک و انعقاد موافقتنامه‌های ترجیحی تعرفه‌ای با کشورهای همسایه در اولویت قرار گیرد. 

آمارهای سال ۱۴۰۴ یک تصویر دوگانه از تجارت خارجی ایران ارائه می‌دهد؛ از یک‌سو، کاهش ارزش واردات (۲۰ درصد از کل و ۲۰ درصد از همسایگان) حائز توجه  است و از سوی دیگر، رشد وزنی واردات از همسایگان و افزایش چشمگیر سهم روسیه و عمان، نشانه‌هایی از تاب‌آوری و بازآرایی ژئواکونومیک ایران است. در سال ۱۴۰۵، سیاست‌گذاران باید با تمرکز بر توسعه واردات از ترکیه، روسیه و عمان و همچنین تسهیل ورود کالاهای سرمایه‌ای از همین مسیرها، هم افت ارزشی را جبران کنند و هم نیازهای صنعتی کشور را تامین نمایند.