الگوی جهانی برای بازسازی تالار شیشه‌ای

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ تعطیلی طولانی‌مدت بورس تهران و قطع کانال تامین مالی شرکت‌ها، نگرانی‌ها را از آینده صنایع آسیب‌دیده از جنگ افزایش داده اما در این میان، ایده‌ای که می‌تواند هم به بازسازی صنایع کمک کند و هم نقدینگی سرگردان جامعه را جذب کند، این روزها موضوع گفت‌وگوی فعالان بازار سرمایه شده و آن تاسیس صندوق‌های بازآفرینی صنایع آسیب‌دیده است.

به باور کارشناسان، این ایده یک فرصت ارزشمند برای تبدیل تهدید به فرصت است و صندوق‌های پروژه با تعریف سود جذاب برای سرمایه‌گذاران، هم به روند بازسازی کمک موثری می‌کنند و هم زمینه سرمایه‌گذاری جدیدی برای فعالان بازار فراهم می‌آورند.

نگاهی به تجربه بین‌المللی، به ‌ویژه وضعیت اوکراین که از سال ۲۰۲۲ درگیر جنگ بوده است، نشان می‌دهد که چنین سازوکاری در عمل نیز جواب داده و مورد تایید نهادهای مالی معتبر جهانی قرار گرفته است.

بررسی این تجربه نشان می‌دهد در مارس ۲۰۲۶، نخستین صندوق قابل معامله (ETF) بازسازی اوکراین با نماد UKRN در بورس لندن راه‌اندازی شد. این صندوق با همکاری سفارت اوکراین در بریتانیا و شرکت سرمایه‌گذاری HANetf ایجاد شده و هدف آن، هدایت سرمایه خصوصی بین‌المللی به سمت پروژه‌های بازسازی زیرساخت‌ها، انرژی، ساخت‌وساز و صنایع این کشور است. برآوردها حاکی از آن است که هزینه بازسازی اوکراین طی دهه آینده به ۵۸۸ میلیارد دلار خواهد رسید؛ این رقم نجومی نشان‌دهنده مقیاس عظیم فرصت سرمایه‌گذاری پیش رو است.

گفتنی است صندوق UKRN با کارمزد ۰.۶۵ درصد و با پیروی از رویکردی مبتنی بر قاعده (rules-based)  طراحی شده تا با کاهش موانع ورود، شرکت‌های اوکراینی را نیز در خود جای دهد. همچنین یکی از نکات جالب توجه در طراحی این صندوق، تسهیل شرایط حضور شرکت‌های بومی اوکراینی است. در حالی که حداقل ارزش بازار برای شرکت‌های بین‌المللی برای ورود به این صندوق ۱۰۰ میلیون دلار تعیین شده، این آستانه برای شرکت‌های اوکراینی به ۵۰ میلیون دلار کاهش یافته است. به‌علاوه این که امکان افزودن سریع شرکت‌های اوکراینی طی ۱۰ تا ۵۰ روز پس از عرضه اولیه (IPO) در نظر گرفته شده است.

هدف این تمهیدات، ایجاد یک بازارگردان عمومی آماده برای شرکت‌های اوکراینی است تا بدانند در صورت ورود به بازارهای بین‌المللی، مشتری مطمئنی برای سهام خود خواهند داشت.

از سوی دیگر، موفقیت این مدل تنها به بخش خصوصی محدود نمانده و نهادهای مالی قدرتمندی مانند بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD) و موسسه مالی بین‌المللی (IFC) از زیرمجموعه‌های بانک جهانی، به صورت رسمی از صندوق بازسازی اوکراین حمایت کرده‌اند. این دو نهاد در نوامبر ۲۰۲۵ سرمایه‌گذاری ۲۵ میلیون دلاری (در مجموع ۵۰ میلیون دلار) را در صندوق «Rebuild Ukraine Fund» تحت مدیریت گروه Dragon Capital تصویب کردند.

هدف این صندوق که تمرکز آن بر کسب‌وکارهای کوچک و متوسط (SMEs) است، جذب ۲۵۰ میلیون دلار سرمایه برای بخش‌های حیاتی مانند بهداشت، خدمات مالی، کشاورزی و مصالح ساختمانی است. این سرمایه‌گذاری‌ها با ضمانت‌هایی از سوی اتحادیه اروپا و دولت فرانسه همراه بوده تا ریسک سرمایه‌گذاری در شرایط جنگی کاهش پیدا کند.

درس‌هایی برای بازار سرمایه ایران

بر این اساس، تجربه بین‌المللی یادشده، می‌تواند چند درس مهم برای سیاست‌گذاران بازار سرمایه ایران در شرایط کنونی در پی داشته باشد. 

قابلیت قیمت‌گذاری و شفافیت: برخلاف تصور رایج، پروژه‌های بازسازی قابلیت برآورد و قیمت‌گذاری دارند. به باور کارشناسان بازده پروژه‌های بازسازی قابل برآورد و تعریف خواهد بود و نرخ سودآوری آن معادل نرخ‌های رایج در شرکت‌های بزرگ تعیین می‌شود.

جذب نقدینگی سرگردان: صندوق‌های بازآفرینی می‌توانند به کانالی برای هدایت سرمایه‌های خرد و کلان جامعه به سمت فعالیت‌های مولد و عمرانی تبدیل شوند؛ کاری که صندوق UKRN در بورس لندن با هدف جذب سرمایه جهانی انجام می‌دهد.

کاهش فشار بر نظام بانکی: با فعال شدن این صندوق‌ها، بنگاه‌های آسیب‌دیده مجبور نخواهند بود تنها به شبکه بانکی محدود و با نرخ‌های بالای آن تکیه کنند. این دقیقا همان وضعیتی است که هم‌اکنون به دلیل تعطیلی بورس تهران، اقتصاد ایران با آن دست به گریبان است.

چالش‌ها و الزامات پیش ‌رو

البته مسیر تحقق این ایده در ایران هموار نیست. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، مشابه وضعیت اوکراین، سطح بالای ریسک‌های ژئوپلیتیک و نبود شفافیت کافی درباره میزان خسارات و وضعیت واقعی شرکت‌ها است. تجربه جهانی نشان می‌دهد برای کاهش این ابهام، ارائه گزارش‌های شفاف و قابل اتکا از وضعیت دارایی‌های بنگاه‌ها و همچنین ضمانت‌های حمایتی (مانند آنچه اتحادیه
اروپا برای صندوق‌های اوکراین فراهم کرد) ضروری است.

علاوه بر این، طراحی چنین صندوق‌هایی نیازمند بستری قانونی و نظارتی شفاف در سازمان بورس است؛ موضوعی که فقدان آن هم‌اکنون در توقف صدور اوراق بدهی جدید توسط شرکت‌ها احساس می‌شود. در نهایت، آنچه تجربه اوکراین در بورس لندن به اثبات رسانده، این است که جنگ و ویرانی، هرچند فاجعه‌بار اما پایان راه نیست. بازار سرمایه با استفاده از ابزارهای نوین مالی می‌تواند نقش «بازیگر اصلی» در فرآیند بازآفرینی اقتصادی ایفا کند. بنابراین به نظر می‌رسد بازار سرمایه ایران در این شرایط می‌تواند نگاه خود را از تعطیلی به سمت «طراحی صندوق‌های بازآفرینی» معطوف کند؛ ایده‌ای که می‌تواند سرمایه‌های خفته را بیدار و زخم‌های اقتصادی را ترمیم کند.