عربستان با خط دریای سرخ به دنبال دور زدن تنگه هرمز است

به گزارش اقتصاد معاصر؛ در حالی که تنش‌ها در منطقه بالا گرفته و تنگه هرمز به دستور ایران به روی تردد نفتکش‌ها بسته شده است، کشورهای حوزه خلیج فارس به تکاپوی یافتن مسیرهای جایگزین افتاده‌اند. 
در این میان، عربستان سعودی با رونمایی از «خط سریع دریای سرخ» برای حمل کانتینرها، گام تازه‌ای در این مسیر برداشته است.
اما آیا این مسیرهای جایگزین می‌توانند امنیت انرژی و تجارت منطقه را تأمین کنند.

خط سریع دریای سرخ سریع چیست و کجا را به هم متصل می‌کند؟

چهارم تیرماه سال جاری (۲۹ ژوئن ۲۰۲۶)، سعودی‌ها از آغاز عملیات «خط سریع دریای سرخ» برای حمل کانتینرها خبر دادند. این خط که با ظرفیت اولیه ۱۱۰۰ کانتینر استاندارد راه‌اندازی شده، بندر ینبع را به بنادر جده، عقبه در اردن و عین السخنه در مصر متصل می‌کند.
بندر ینبع در کرانه شرقی دریای سرخ و در فاصله ۲۵۰ کیلومتری جنوب شهر مدینه و ۳۵۰ کیلومتری شمال شهر جده قرار دارد . این بندر، یکی از مهم‌ترین بنادر نفتی عربستان در ساحل دریای سرخ است و به سه منطقه اصلی «ینبع النخل»، «ینبع البحر» و «ینبع الصناعیه» تقسیم می‌شود .
بندر جده نیز در ۷۳ کیلومتری غرب مکه و ۴۲۰ کیلومتری جنوب مدینه، در کناره شرقی دریای سرخ واقع شده و بزرگ‌ترین و مهم‌ترین بندر عربستان پس از ریاض محسوب می‌شود .
دریای سرخ خود آبراهی است میان شمال شرق آفریقا و شبه‌جزیره عربستان که از طریق کانال سوئز به دریای مدیترانه و از طریق باب‌المندب به خلیج عدن و اقیانوس هند متصل می‌شود .
اما مهم‌ترین نکته این است که خط سریع دریای سرخ سریع یک مسیر دریایی است، نه خط لوله یا راه زمینی. این خط توسط شرکت‌های کشتیرانی بین‌المللی با همکاری بخش خصوصی سعودی اداره می‌شود و با جدول زمانی منظم، کانتینرها را بین بنادر مذکور جابه‌جا می‌کند.
نکته مهمی که نباید از آن غافل شد، این است که «خط دریای سرخ سریع» در درجه نخست برای حمل کانتینرها و کالاهای صنعتی غیرنفتی مانند پلیمرها طراحی شده است، نه نفت خام.
اما گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که عملیات بارگیری نفت خام در بندر ینبع نیز در ماه ژوئن به بالاترین سطح خود در ده سال اخیر رسیده است. سعودی‌ها در حال افزایش صادرات نفت از طریق این بندر هستند تا وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهند.

خط لوله شرق-غرب؛ میراث جنگ ایران و عراق

ریشه تلاش‌های امروز سعودی‌ها به دهه ۱۹۸۰ میلادی بازمی‌گردد. زمانی که جنگ تحمیلی رژیم صدام علیه ایران، خطرات تردد در خلیج فارس را آشکار ساخت. در همان سال‌ها بود که عربستان خط لوله شرق-غرب را با طول ۱۲۰۰ کیلومتر از میدان‌های نفتی منطقه شرقی به بندر ینبع احداث کرد .
این خط لوله که ظرفیت انتقال ۷ میلیون بشکه نفت در روز را دارد، امروز به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت سعودی شناخته می‌شود. اما سعودی‌ها به همین مقدار قانع نیستند و در حال بررسی افزایش ظرفیت این خط لوله به میزان یک تا دو میلیون بشکه دیگر در روز هستند.

صادرات نفت عربستان؛ از پیش از جنگ تا امروز

پیش از شروع جنگ در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، عربستان سعودی روزانه حدود ۱۰ میلیون و ۸۸۲ هزار بشکه نفت تولید می‌کرد و صادرات آن حدود ۶ تا ۷ میلیون بشکه در روز بود .
اما با بسته شدن تنگه هرمز، صادرات نفت این کشور به شدت کاهش یافت. بر اساس داده‌های مؤسسه جودی (JODI)، صادرات نفت خام عربستان در اسفند ماه گذشته به پایین‌ترین سطح بی‌سابقه یعنی ۴ میلیون و ۹۷۴ هزار بشکه در روز رسید . این رقم نشان‌دهنده کاهش حدود ۲ میلیون بشکه‌ای صادرات نسبت به دوران پیش از جنگ است.
دلیل اصلی این کاهش، محدودیت ظرفیت خط لوله شرق-غرب است که با وجود ظرفیت اسمی ۷ میلیون بشکه، عملاً نمی‌تواند تمام صادرات قبلی را جبران کند. بخش قابل توجهی از محصولات پالایش‌شده و پتروشیمی در تأسیسات ساحل شرقی به دلیل بسته بودن هرمز همچنان محبوس مانده است.

چالش‌های پیش روی مسیر دریای سرخ

اما آیا این مسیر جدید می‌تواند پناهگاه امنی برای تجارت منطقه باشد؟ واقعیت‌ها نشان می‌دهد که چالش‌های جدی پیش روی این طرح وجود دارد:
نخست؛ ظرفیت محدود خطوط لوله: اگرچه خط لوله شرق-غرب ظرفیت اسمی ۷ میلیون بشکه دارد، اما صادرات نفت عربستان همچنان حدود ۲ میلیون بشکه در روز نسبت به سطوح پیش از جنگ کاهش یافته است . این نشان می‌دهد که ظرفیت واقعی عملیاتی خط لوله کمتر از نیاز است و نمی‌تواند جایگزین کامل تردد نفتکش‌ها از هرمز شود.
دوم؛ تهدیدهای باب‌المندب و دریای سرخ: صادرات از بنادر ساحل غربی عربستان، از جمله نفت ینبع، در صورت از سرگیری حملات نیروهای مسلح یمن به کشتیرانی در دریای سرخ، همچنان آسیب‌پذیر می‌ماند. در این صورت، باب‌المندب به دومین نقطه عملاً بسته برای تجارت تبدیل خواهد شد. نیروهای مسلح یمن پیش از این توانایی خود را در هدف‌گیری کشتی‌ها در این منطقه به اثبات رسانده‌اند.
سوم؛ وابستگی به آمریکا: عربستان برای حفاظت از تأسیسات خود در دریای سرخ، به حضور نظامی آمریکا متکی است. اما همان‌گونه که در فجیره دیدیم، حتی حفاظت آمریکا نیز نتوانسته است از اختلال در فعالیت این بندر جلوگیری کند. اگر آمریکا از پایگاه‌های خود در عربستان برای حمله به ایران استفاده کند، این تأسیسات به اهداف مشروعی برای پاسخ ایران تبدیل خواهند شد.
تلاش‌های سعودی تنها به نفع خود این کشور نیست. شیخ نواف الصباح، مدیرعامل مؤسسه نفت کویت، به‌صراحت اعلام کرده که کشورش در حال مذاکره با عربستان و امارات برای استفاده از خطوط لوله آن‌ها جهت صادرات نفت کویت است .
قطر نیز با مسئله دشوارتری روبه‌روست. این کشور که عمدتاً صادرکننده گاز طبیعی مایع است، چند گزینه جایگزین از جمله مسیر عربستان را بررسی می‌کند. اهمیت این بحث پس از حمله اخیر به کشتی گاز مایع قطر بیشتر شده است؛ حمله‌ای که نشان داد حتی دوحه با وجود نقش میانجی در مذاکرات آمریکا و ایران، از ناامنی هرمز مصون نیست.
بحرین نیز که فاقد زیرساخت‌های جایگزین برای خروج از تنگه هرمز است، با نگرانی تحولات را دنبال می‌کند. در صورت ادامه بسته بودن تنگه، صادرات نفت این کشورها عملاً با اختلال جدی مواجه خواهد شد و اقتصاد آن‌ها با خطر انقباض شدیدی روبروست.
بنابراین دریای سرخ و باب‌المندب نیز در صورت ادامه درگیری‌ها و پیوستن حوثی‌ها به معادله نظامی، می‌توانند به منطقه‌ای ناامن تبدیل شوند و خطوط لوله نیز در تیررس موشک‌های ایران قرار دارند.
کشورهای حوزه خلیج فارس، اعم از وابستگان کامل به هرمز مانند کویت و قطر و یا تلاشگران برای گریز مانند امارات و عربستان، همگی در نهایت به یک نتیجه خواهند رسید: همه راه‌ها به بن‌بست می‌خورد و تنها راه تأمین امنیت انرژی قطع کردن دست بیگانگان از این منطقه است./فارس