نقش تنگه هرمز در تغییر موازنه بازار مس؛ بازار گوگرد هم آشفته شد

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در روزهای اخیر و در بازار کالاهای اساسی، قیمت مس رکورد جدیدی را ثبت کرده که پیامدهای جدی بر بخش‌های مختلف اقتصاد و حتی دفاعی خواهد داشت؛ به طوری که قرارداد سه ماهه مس در بورس فلزات لندن (LME) به سقف تاریخی ۱۴۵۳۳ دلار در هر تن رسید که حاکی از رشد ۱۷ درصدی از ابتدای سال ۲۰۲۶ و افزایش ۴۷ درصدی طی ۱۲ ماه گذشته است.

در حالی که تقاضای مس به ‌سرعت رو به افزایش است، بخش تولید با چالش‌های ساختاری مواجه شده است. در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، تولید جهانی سنگ معدن مس ۱.۱ درصد و تولید کنسانتره ۲.۶ درصد کاهش یافت. تداوم افت تولید در کشورهای کلیدی مانند شیلی، اندونزی و جمهوری دموکراتیک کنگو، محدودیت عرضه را تشدید کرده است.

علاوه بر این، زمان‌بر بودن بهره‌برداری از معادن جدید که به ‌طور میانگین ۱۷ سال از مرحله اکتشاف تا تولید نیاز دارد، انعطاف‌پذیری عرضه را در کوتاه‌مدت محدود کرده است. گزارش S&P Global  پیش‌بینی می‌کند که در صورت‌ عدم شتاب‌گیری سرمایه‌گذاری‌های معدنی، تقاضای جهانی تا سال ۲۰۴۰ به ۴۲ میلیون تن برسد که می‌تواند کسری عرضه ۱۰ میلیون تنی را به همراه داشته باشد.

اما فارغ از عوامل بنیادی، تحولات ژئوپلیتیکی به ویژه انسداد تنگه هرمز نیز بر روند قیمت مس و سایر فلزات تاثیرگذار بوده است؛ زیرا صادرات گوگرد خلیج فارس از پایان فوریه تحت تاثیر جنگ تجاری ایالات متحده و ایران قرار گرفته و تهدیدی جهانی برای بازارهای کود و مواد معدنی حیاتی ایجاد کرده است. 

صادرات گوگرد خاورمیانه از پایان فوریه تحت تاثیر جنگ تجاری ایالات متحده و ایران قرار گرفته و تهدیدی جهانی برای بازارهای کود و مواد معدنی حیاتی ایجاد کرده است. تاثیر این ناآرامی‌ها اتکای کشورهایی که برای تولید اسید سولفوریک به گوگرد وارداتی متکی هستند، آشکار کرده است. اسید سولفوریک در تولید کودها و استخراج برخی از مواد معدنی حیاتی مانند مس، نیکل و کبالت استفاده می‌شود که نشان دهنده میزان تاثیر جهانی اختلالات در صادرات گوگرد خلیج فارس است. 

تنگه هرمز مسیر عبور نیمی از تجارت دریایی گوگرد جهان را کنترل می‌کند و غرب آسیا یک‌چهارم تولید جهانی گوگرد را به خود اختصاص داده است. گوگرد به عنوان یک محصول ثانویه در طول عملیات پالایش نفت و فرآوری گاز طبیعی استخراج می‌شود و طبق گزارش سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده؛ عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر جزو ۱۰ کشور برتر تولیدکننده گوگرد در سطح جهان هستند.

بازارهای جهانی گوگرد از اواسط سال ۲۰۲۴ با کسری ساختاری مواجه بوده‌اند که ناشی از تقاضای بالا برای اسید سولفوریک در بخش کود و گسترش عملیات استخراج نیکل مبتنی بر این اسید در اندونزی است. جنگ آمریکا علیه ایران چالش‌های پیش روی بازارهای گوگرد را تشدید کرده، زیرا اختلال در تردد کشتیرانی از طریق تنگه هرمز در ماه مارس گذشته منجر به افزایش شدید قیمت‌های جهانی آن شد؛ به طوری که قیمت اسید سولفوریک از ۱۴۴ دلار در هر تن در فوریه ۲۰۲۶ به ۲۸۳ دلار در هر تن در آوریل ۲۰۲۶ دو برابر شد.

اختلال در صادرات و تاثیر بر چین

چین به عنوان بزرگترین تاثیرپذیر از اختلال در صادرات گوگرد خلیج فارس، با چالش‌های جدی مواجه شده است، چراکه ۵۵ درصد از کل واردات این کشور در سال ۲۰۲۵ از این منطقه تامین می‌شد. چین با تولید ۴۰ درصد از اسید سولفوریک جهان، در کنار ایالات متحده، هند، روسیه و مراکش، نقش کلیدی در بازار دارد. این کشور به تنهایی یک‌سوم تقاضای جهانی را پوشش می‌دهد. در ژانویه ۲۰۲۶، چین به دلیل بالا بودن قیمت‌های جهانی، محدودیت‌هایی برای صادرات اسید سولفوریک وضع کرد تا از بازار داخلی خود در برابر کمبود عرضه محافظت کند؛ این محدودیت تا آوریل ادامه یافت.

طبق گزارش آژانس انرژی، این سیاست منجر به کاهش ۵۰ درصدی صادرات چین نسبت به سال قبل در چهار ماه نخست سال ۲۰۲۶ شد. با توجه به کاهش عرضه ناشی از اختلال در صادرات خاورمیانه، چین مجبور شد صادرات اسید سولفوریک خود را از ماه مه تا پایان سال ۲۰۲۶ متوقف کند. 

این تصمیم شامل صادرات اسید سولفوریک حاصل از فرآیند سوزاندن گوگرد و همچنین اسید تولید شده از ذوب فلزات می‌شود. از آنجا که چین بزرگترین صادرکننده این ماده در جهان است، این اقدام منجر به ایجاد شکافی معادل یک‌چهارم نیاز کشورهای واردکننده خارج از چین شده است. برای یادآوری، صادرات اسید سولفوریک چین در سال ۲۰۲۵ به حدود ۴.۷ میلیون تن رسید که در این میان، شیلی و اندونزی با جذب نیمی از این حجم، بزرگترین واردکنندگان این محصول بودند.

سرایت بحران به زنجیره تامین فلزات

اختلال در صادرات گوگرد خلیج فارس به بازارهای مواد معدنی حیاتی نیز سرایت کرده است، زیرا اسید سولفوریک عنصری کلیدی در فرآیند لیچینگ برای مس، نیکل و کبالت به شمار می‌رود. در حال حاضر ۱۵ درصد از تولید مس اولیه جهان به فرآیندهای لیچینگ اسید سولفوریک وابسته است که عمدتا در جمهوری دموکراتیک کنگو و شیلی متمرکز بوده و این دو کشور را به بزرگ‌ترین آسیب‌دیدگان این بحران تبدیل کرده است. اندونزی نیز برای استخراج بخش بزرگی از تولید نیکل خود به روش لیچینگ متکی است، در حالی که ۷۵ درصد از واردات گوگرد خود را از خلیج فارس تامین می‌کند. همچنین از آنجا که کبالت به عنوان یک محصول جانبی در طول عملیات استخراج مس در کنگو یا عملیات تولید نیکل در اندونزی به دست می‌آید، تولید جهانی آن نیز در معرض خطر قرار گرفته است.

دامنه این تاثیرات به صنایع باتری‌سازی و فناوری‌های پیشرفته نیز کشیده شده است. ۶۰ درصد از مواد شیمیایی مورد استفاده در تولید باتری با استفاده از فرآوری مبتنی بر اسید سولفوریک تولید می‌شوند و ۹۹ درصد از فرآوری لیتیوم استخراج‌شده از سنگ سخت نیز نیازمند مواد شیمیایی وابسته به این اسید است. علاوه بر این، اسید سولفوریک در فرآوری و جداسازی عناصر خاکی کمیاب در غلظت‌های کم در سنگ‌ها کاربرد دارد.

اختلال در صادرات گوگرد خلیج فارس از زمان آغاز جنگ ایران منجر به افزایش سهم هزینه اسید سولفوریک در کل هزینه‌های عملیاتی مستقیم استخراج عناصر خاکی کمیاب از ۵ درصد به ۲۰ درصد شده است. علاوه بر این، سایر مواد اولیه ضروری نظیر سولفات‌های فلزی مورد استفاده در ساخت باتری‌ها از جمله سولفات‌های نیکل، کبالت و منگنز نیز تحت تاثیر این کمبود قرار گرفته‌اند.

تهدید برای تولید مس

همانطور که اشاره شد، گوگرد صنعتی عمدتا به عنوان محصول جانبی در پالایشگاه‌ها و مراکز فرآوری گاز از نفت خام و گاز طبیعی جداسازی می‌شود؛ بنابراین، دسترسی به آن با فرآوری نفت و گاز مرتبط است، نه تقاضای مس. آژانس بین‌المللی انرژی گزارش می‌دهد که حدود نیمی از تجارت دریایی گوگرد جهان از طریق تنگه هرمز انجام می‌شود و درگیری‌های اخیر عملا حمل‌ونقل این ماده از طریق این تنگه را متوقف کرده است. 

اس‌اندپی گلوبال نیز تخمین می‌زند خاورمیانه ۴۷ درصد از گوگرد دریایی جهان را تامین می‌کند. هفت کشور از ۱۰ واردکننده بزرگ جهان بیش از ۴۰ درصد از نیاز خود را از این منطقه تامین می‌کنند که این میزان برای پنج کشور به بیش از ۵۰ درصد می‌رسد. از آنجایی که اسید سولفوریک برای حل کردن مس از سنگ معدن اکسید ضروری است، عملیات لیچینگ بدون دسترسی به آن نمی‌تواند کاتد تولید کند، فارغ از اینکه عیار یا عمر ذخیره کانسار چقدر باشد. 

تا آوریل ۲۰۲۶، قیمت گوگرد از زمان آغاز درگیری‌ها حدود ۲۰ درصد افزایش یافته و به حدود ۶۰۰ دلار در هر تن در اندونزی رسیده؛ این رقم در جنوب آفریقا با ۳۷ درصد افزایش، ۷۱۵ دلار در هر تن بوده است. همچنین محموله‌های کوچک و بسته‌بندی‌شده در انبارهای بنادر آفریقا با جهش ۶۶ درصدی، قیمت ۱۰۰۰ دلار در هر تن را ثبت کردند. این قیمت‌ها بالاترین حد ثبت‌شده در دست‌کم پنج سال گذشته هستند. برای عملیاتی که متکی به خرید گوگرد یا اسید سولفوریک هستند، این افزایش‌ها به هزینه‌های فرآوری سرایت کرده و هزینه‌های نقدی را افزایش داده است.

طبق گزارش گروه مطالعات بین‌المللی مس، تولید روش لیچینگ در نیمه اول سال ۲۰۲۶ حدود ۴.۳ درصد افزایش یافته، در حالی که تولید کنسانتره ۲.۶ درصد کاهش داشته است. گلدمن ساکس تخمین می‌زند که روش SX-EW حدود ۱۷ درصد از عرضه جهانی مس را تشکیل می‌دهد و جمهوری دموکراتیک کنگو و شیلی را به عنوان دو حوزه آسیب‌پذیر معرفی می‌کند، زیرا تولیدکنندگان در این مناطق به گوگرد یا اسید سولفوریک وارداتی وابسته هستند. در نتیجه، این اختلال هزینه‌های مواد اولیه را برای تنها مسیر تولید مس که در نیمه اول سال رشد داشته، افزایش داده است.

همانطور که ملاحظه می‌شود، کاهش صادرات گوگرد از خلیج فارس به دلیل انسداد تنگه هرمز از سوی ایران، تاثیر زیادی در رکوردزنی قیمت مس داشته است. این امر در نهایت هزینه واردات را برای کشورها عمدتا غربی افزایش خواهد داد که در بخش‌های فناوری و دفاعی قابل مشاهده است. برای نمونه نزدیک به ۲۴ درصد واردات مس ایالات متحده از جمهوری دموکراتیک کنگو است که افزایش قیمت گوگرد هزینه تولید مس نیز افزایش خواهد یافت. در واقع، انسداد تنگه هرمز پیامدهایی فراتر از انتظار مقامات غربی داشته و با گذشت زمان نیز تاثیر آن افزایش می‌یابد.