شوک چندلایه به بازار کشاورزی جهان؛ غلات گران شد

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بازار جهانی محصولات کشاورزی در پایان سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶ با موج تازه‌ای از افزایش قیمت مواجه شده است. شاخص کشاورزی بلومبرگ در سه‌ماهه سوم حدود ۱۱.۵ درصد رشد کرده؛ افزایشی که در صورت تایید نهایی، بزرگ‌ترین رشد فصلی از سه‌ماهه نخست ۲۰۲۲ محسوب می‌شود. گندم و ذرت در بازار شیکاگو حدود ۱۵ درصد و سویا ۱۳ درصد افزایش قیمت داشته‌اند و قیمت‌های کشاورزی در یک سال گذشته نیز حدود ۲۰ درصد بالاتر رفته‌اند.

این تحولات در حالی رخ داده که بازار جهانی با کمبود مطلق محصولات کشاورزی مواجه نیست؛ بلکه اختلال در تجارت، جنگ، شرایط آب‌وهوایی و افزایش هزینه حمل‌ونقل و نهاده‌ها، عرضه موجود را با هزینه بیشتری به بازار مصرف می‌رساند.

جهش غلات و بازگشت فشار بر گندم

تازه‌ترین داده‌های فائو نیز نشان می‌دهد شاخص قیمت غذای این سازمان در سپتامبر به ۱۳۶ واحد رسیده که ۱.۵ درصد بیشتر از ماه قبل و ۵.۸ درصد بالاتر از سپتامبر سال گذشته است. شاخص غلات نیز در همین ماه ۵.۱ درصد رشد کرد. در میان اقلام اصلی، قیمت جهانی گندم ۶.۳ درصد و ذرت ۵.۶ درصد افزایش یافت. فائو علت این جهش را ترکیبی از نگرانی‌های آب‌وهوایی و اختلالات حمل‌ونقل عنوان کرده است.

این در حالی است که دریای سیاه همچنان یکی از نقاط حساس بازار غلات است. روسیه بزرگ‌ترین صادرکننده گندم جهان باقی مانده اما محدودیت‌های لجستیکی ناشی از جنگ، جریان صادرات منطقه را با اختلال روبه‌رو کرده است. وزارت کشاورزی آمریکا پیش‌بینی کرده تجارت جهانی گندم در سال زراعی ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۶ درصد نسبت به رکورد سال قبل کاهش پیدا کند. در مقابل، افزایش تولید و صادرات کانادا و استرالیا و نقش اتحادیه اروپا بخشی از این فشار را جبران می‌کند.

بنابراین مساله فعلی صرفا کاهش تولید نیست؛ تغییر مسیر تجارت و دشوارتر شدن انتقال غلات از مبدا به مقصد نیز در حال تبدیل شدن به عامل افزایش قیمت است.

آب‌وهوا در کنار جنگ

عامل دوم، وضعیت آب‌وهوایی است. نگرانی درباره خشکسالی در آمریکای شمالی و احتمال تقویت ال‌نینو، چشم‌انداز تولید برخی محصولات را تحت تاثیر قرار داده است. برآوردهای وزارت کشاورزی نشان می‌دهد تولید جهانی غلات دانه‌درشت در سال زراعی ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۵.۱ میلیون تن کاهش یابد که بخش عمده آن ناشی از کاهش ۵.۴ میلیون تنی برآورد تولید ذرت آمریکا است. تولید ذرت سایر کشورها نیز ۲.۵ میلیون تن پایین‌تر برآورد شده است.

این ارقام نشان می‌دهد بازار در برابر کوچک‌ترین تغییر در برآورد محصول حساس شده است. حتی اگر ذخایر جهانی همچنان مانع از شکل‌گیری کمبود فیزیکی شوند، کاهش تولید پیش‌بینی‌شده یا نگرانی درباره محصول آینده می‌تواند قیمت معاملات را افزایش دهد.

در همین حال، فائو پیش‌بینی تولید جهانی غلات در سال ۲۰۲۶ را حدود ۲.۹۷۹ میلیارد تن اعلام کرده که دومین رکورد تاریخی محسوب می‌شود. بنابراین رشد قیمت‌ها را نمی‌توان به سادگی معادل کمبود جهانی غذا دانست.

انرژی و حمل‌ونقل؛ حلقه پنهان تورم غذا

عامل مهم دیگر، هزینه انتقال کالا از مزرعه تا بازار مصرف است. کشاورزی به سوخت، کود، حمل‌ونقل دریایی و خدمات لجستیکی وابسته است و اختلال در مسیرهای اصلی تجارت می‌تواند حتی در صورت کافی بودن تولید، قیمت نهایی را افزایش دهد. در شرایط کنونی، اختلالات دریای سیاه و نااطمینانی درباره مسیرهای کشتیرانی خاورمیانه، ریسک هزینه حمل و بیمه را افزایش داده است. فائو نیز در تازه‌ترین گزارش خود، اختلالات حمل‌ونقل را در کنار شرایط آب‌وهوایی از عوامل اصلی رشد قیمت مواد غذایی در سپتامبر دانسته است.

این مساله اهمیت ویژه‌ای برای نهاده‌های کشاورزی دارد. افزایش هزینه انرژی و حمل‌ونقل می‌تواند قیمت کود و خوراک دام را بالا ببرد و اثر آن با فاصله زمانی به هزینه تولید محصولات دامی و کشاورزی منتقل شود.

ایران؛ اثر موج جهانی بر هزینه تولید

برای ایران، افزایش قیمت جهانی محصولات کشاورزی از دو مسیر اهمیت دارد؛ هزینه واردات کالا و نهاده و هزینه تولید داخلی. در محصولاتی مانند ذرت و سویا، تغییر قیمت جهانی مستقیما بر هزینه تامین خوراک دام و طیور اثر می‌گذارد. از سوی دیگر، افزایش هزینه حمل، بیمه و نهاده‌ها می‌تواند قیمت تمام‌شده واردات را حتی در شرایط ثبات نسبی قیمت خود کالا افزایش دهد.

با این حال، انتقال کامل افزایش قیمت جهانی به بازار داخلی قطعی نیست و به عواملی مانند نرخ ارز، سیاست‌های تجاری، ذخایر داخلی، هزینه حمل و نحوه تامین کالا بستگی دارد. در مجموع، بازار جهانی کشاورزی در حال تجربه یک شوک چندلایه است؛ جنگ و اختلالات تجاری مسیر عرضه را دشوار کرده، آب‌وهوا چشم‌انداز تولید را تحت فشار گذاشته و هزینه انرژی و حمل‌ونقل نیز به هزینه نهایی افزوده است.