کشت خشخاش در ایران آزاد شد؟ / جزئیات تولید مورفین و کدئین در مزارع

به گزارش اقتصاد معاصر؛ سید علیرضا سلامی اظهار کرد: بسیاری از مواد اولیه دارویی منشأ طبیعی دارند و از گیاهان دارویی تأمین می‌شوند. برخی از این گیاهان مانند شاهدانه، انواع شقایق‌ها و بعضی قارچ‌های دارویی، در افکار عمومی با حساسیت‌هایی همراه‌اند؛ در حالی که ترکیبات مهمی مانند مورفین، کدئین، تبائین، CBD و سیلوسایبین از این گیاهان به دست می‌آیند.

وی افزود: ایران با برخورداری از بیش از ۱۰ اقلیم و ظرفیت علمی و پژوهشی، امکان تولید و فرآوری این گیاهان را در داخل کشور دارد. در شرایط فعلی، یکی از محور‌های مهم این برنامه، تولید ترکیبات اولیه دارویی از ارقام مشخص شقایق از جمله مورفین، تبائین، کدئین و پاپاورین است.

رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی با اشاره به تأمین برخی مواد اولیه دارویی از محل کشفیات مواد مخدر گفت: با وجود اینکه بیش از دو دهه از وجود قانون مربوط به این موضوع می‌گذشت، اجرای آن مسکوت مانده بود و شرکت‌های دارویی از ترکیبات حاصل از کشفیات استفاده می‌کردند. این روش به‌ویژه در شرایط تحریم و محدودیت واردات، ریسک‌هایی برای تأمین دارو ایجاد می‌کند و از نظر آلودگی و ناخالصی مواد اولیه نیز با چالش همراه است.

وی ادامه داد: پرورش ارقام مشخصی از این گیاه در شرایط کنترل‌شده، با میزان انحراف نزدیک به صفر، امکان دسترسی به مواد اولیه خالص و شناسنامه‌دار را فراهم می‌کند و می‌تواند تأمین دارو‌های مورد نیاز مردم را پایدارتر سازد.

کشت کنترل‌شده الیفرا به معنای آزادشدن کشت خشخاش نیست

سلامی با تأکید بر اینکه دستورالعمل جدید به معنای آزاد شدن کشت خشخاش نیست، گفت: کشت آزاد خشخاش همچنان جرم محسوب می‌شود. این طرح صرفاً به واریته خاصی با عنوان شقایق الیفرا و ارقام مشخص دارای مورفین و تبائین بالا مربوط است که کشت آنها باید در مناطق تعیین‌شده و با مجوز قانونی انجام شود.

وی افزود: صدور مجوز کشت بر عهده وزارت جهاد کشاورزی است، ستاد مبارزه با مواد مخدر بر اجرای فرایند نظارت دارد و سازمان غذا و دارو نیز در حوزه فرآوری و تولید دارو نقش تنظیم‌گر را ایفا می‌کند. این صنعت با مفهوم جدید در ایران سابقه طولانی ندارد و اجرای آن از سال ۱۴۰۴ وارد مرحله عملیاتی شده است، در حالی که کشور‌هایی مانند ترکیه، استرالیا و اسپانیا چندین دهه از این شیوه استفاده کرده‌اند.

تکثیر بذر داخلی و توسعه کشت در مقیاس گسترده‌تر

رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای تأمین بذر گفت: از آنجا که ارقام مورد نظر در ابتدا در داخل کشور موجود نبودند، بذر آنها باید از خارج وارد می‌شد، اما سال گذشته تکثیر بذر ارقام منطبق با ضوابط قانونی با موفقیت انجام شد و اکنون وابستگی به واردات بذر این ارقام وجود ندارد.

وی ادامه داد: امسال برنامه کشت در مقیاس گسترده‌تری دنبال می‌شود تا ماده اولیه موسوم به «کاه خشخاش» یا «پی‌اس» در اختیار شرکت‌های دارویی قرار گیرد. این شرکت‌ها با استفاده از دانش و زیرساخت‌های خود می‌توانند کاه خشخاش تغلیظ‌شده یا «سی‌پی‌اس» را تولید کنند سپس ترکیباتی مانند مورفین و تبائین از آن به دست آید.

ضرورت اصلاح ضوابط و جلوگیری از انحراف

سلامی نبود سابقه کافی در این صنعت و برداشت نادرست رسانه‌ای از دستورالعمل را از چالش‌های اجرای طرح دانست و گفت: انتشار نادرست اطلاعات باعث شد برخی تصور کنند کشت خشخاش آزاد شده است؛ در حالی که کشت همچنان جرم است و تنها ارقام مشخص، با مجوز و تحت نظارت قانونی، امکان کشت دارند.

وی با اشاره به ویژگی‌های رقم مورد استفاده افزود: میزان تولید لاتکس یا شیرابه حاصل از تیغ‌زنی در این ارقام کم یا نزدیک به صفر است. با این حال، به اعتقاد من لازم است در کنار تعیین واریته و ارقام مجاز، شیوه استحصال نیز در ضوابط مورد توجه قرار گیرد و امکان افزودن ممنوعیت تیغ‌زنی به‌عنوان ضمیمه‌ای به قانون قبلی بررسی شود تا خطر انحراف به حداقل برسد.

سلامی با اشاره به تجربه ترکیه و استرالیا اظهارکرد: در این کشور‌ها میزان انحراف در این شیوه تولید نزدیک به صفر است و حتی مزارع نیز لزوماً محصور نیستند. ایران نیز می‌تواند با برنامه‌ریزی دقیق، رعایت استاندارد‌ها و جلوگیری از انحراف و انحصار، در تولید ترکیبات اولیه و محصولات نهایی دارویی به یکی از قطب‌های منطقه و فرامنطقه تبدیل شود.

نقش دولت و ستاد مبارزه با موادمخدر در اجرای طرح

وی با اشاره به پیشینه قانونی این اقدام گفت: تبصره ذیل ماده ۴۱ از سال ۱۳۸۲ وجود داشت، اما به دلایل مختلف تا سال ۱۴۰۴ مسکوت مانده بود. از سال گذشته نیز جلسات کارشناسی و کارگروه‌های متعددی با مشارکت وزارت جهاد کشاورزی، ستاد مبارزه با موادمخدر و سازمان غذا و دارو برگزار شد که به تدوین دستورالعمل نهایی مجوز کشت، نظارت و فرآوری انجامید.

سلامی نقش ستاد مبارزه با موادمخدر را در پیشبرد این فرایند مهم دانست و افزود: در یکی دو سال گذشته، رویکرد مسئولان به سمتی حرکت کرده است که با مدیریت صحیح هم الزامات قانونی و نظارتی رعایت شود و هم مواد اولیه دارویی سالم و پایدار در اختیار مردم قرار گیرد.

وی همراهی مردم را نیز از عوامل مهم موفقیت طرح برشمرد و گفت: آگاهی از اهداف این برنامه و درک این موضوع که قرار نیست کشت آزاد خشخاش یا تولید تریاک در کشور مجاز شود، می‌تواند به همراهی مردم با مسئولان و تسریع اجرای طرح کمک کند.

رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی اضافه کرد: اجرای صحیح این دستورالعمل می‌تواند زمینه توسعه ظرفیت‌های کشور را نه‌تنها در حوزه شقایق الیفرا بلکه در زمینه گیاهانی مانند شاهدانه و ترکیبات دارویی حاصل از قارچ‌ها نیز فراهم کند؛ گیاهان و ترکیباتی که برخی از آنها کاربرد‌های روان‌گردان و در عین حال کاربرد‌های دارویی حیاتی دارند.

هزینه زمین؛ چالشی برای تولید داروی ارزان

وی هزینه بالای تولید مواد اولیه را یکی از مهم‌ترین چالش‌های طرح دانست و گفت: اجاره زمین‌های اختصاص‌یافته به کشت، بیش از سطح استاندارد پیش‌بینی‌شده است و بیش از ۵۰ درصد زنجیره تولید را به خود اختصاص می‌دهد.

براساس گزارش روابط عمومی ستاد مبارزه با موادمخدر، سلامی در پایان تأکید کرد: دولت باید در تأمین زمین، نهاده‌های کشت، اجرای طرح و فرآوری حمایت کند تا هزینه‌ها در سطحی معقول باقی بماند و مواد اولیه باکیفیت به تولید دارو‌هایی با قیمت مناسب منجر شود همچنین آگاهی‌بخشی عمومی و اطلاع‌رسانی دقیق درباره اهداف و ضوابط طرح برای جلب اعتماد و همراهی مردم ضروری است./ ایسنا