لبنیات باوجود ثبات قیمت شیر خام گران شد؛ توجیه صنایع لبنی برای گرانی چیست؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ بازار لبنیات در ماه‌های اخیر با موج جدیدی از افزایش قیمت مواجه شده است. بررسی قیمت نمونه‌ای از محصولات لبنی در شهریور و آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد قیمت برخی اقلام رشد قابل ‌توجهی داشته است؛ اتفاقی که در کنار ثبات نرخ مصوب شیر خام، پرسش‌های جدی درباره مبنای قیمت‌گذاری صنایع لبنی ایجاد می‌کند.

مساله اصلی اینجاست که صنایع لبنی، افزایش هزینه ماده اولیه را یکی از دلایل اصلی درخواست برای اصلاح قیمت محصولات خود عنوان می‌کنند اما آیا افزایش قیمت شیر خام در ماه‌های اخیر به اندازه‌ای بوده که بتواند جهش قیمت محصولات نهایی را توضیح دهد؟

شیر خام از ابتدای سال چقدر گران شد؟

برای بررسی این موضوع، ابتدا باید روند قیمت مصوب شیر خام را مرور کرد. در اول دی‌ماه ۱۴۰۴، قیمت مصوب هر کیلوگرم شیر خام ۲۹ هزار و ۵۰۰ تومان تعیین شد. این نرخ در مصوبه ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ به ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان افزایش یافت؛ به این ترتیب، قیمت مصوب شیر خام نسبت به نرخ قبلی حدود ۱۰۵ درصد رشد کرد.

با این حال، از زمان تصویب نرخ جدید در اردیبهشت‌ماه تا نیمه آبان امسال، نرخ مصوب شیر خام مجددا تغییر نکرده است. حتی در جلسه ۱۳ آبان کارگروه تنظیم بازار نیز قیمت ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومانی به ‌عنوان مبنای محاسبات کارخانه‌های لبنی مورد تاکید قرار گرفت.

در این میان، دامداران نیز خواستار اصلاح دوباره قیمت شیر خام هستند. جواد ابراهیمی، مدیرعامل اتحادیه سراسری دامداران اعلام کرده که نرخ مصوب فعلی حدود ۶۰ هزار تومان است و اتحادیه دامداران درخواست افزایش آن به ۸۰ هزار تومان را مطرح کرده؛ با این حال، به اعتقاد وی بعید است رقم نهایی بیش از ۷۰ هزار تومان تصویب شود.

بنابراین باید میان نرخ مصوب فعلی و پیشنهاد دامداران تفاوت قائل شد؛ به هر حال درخواست افزایش قیمت، به معنای تصویب و ابلاغ نرخ جدید نیست. این در حالی است که بررسی قیمت محصولات لبنی در بازار نشان می‌دهد علاوه بر افزایش هزینه‌های تولید، تفاوت قابل‌ توجهی میان قیمت برندهای مختلف نیز وجود دارد؛ اختلافی که در برخی محصولات به ده‌ها هزار تومان می‌رسد. برای نمونه، قیمت شیر پرچرب بطری یک‌لیتری برند روزانه ۱۶۵ هزار تومان و کاله ۱۷۹ هزار تومان است. در بسته‌بندی ۹۴۵ میلی‌لیتری نیز شیر ماهشام ۱۶۱ هزار تومان و دومینو ۱۲۳ هزار و ۵۰۰ تومان قیمت دارد. در بخش شیر کم‌چرب کیسه‌ای نیز محصول کاله با قیمت ۱۳۰ هزار تومان عرضه می‌شود، در حالی که قیمت همین نوع محصول از برند پگاه ۸۸ هزار و ۲۰۰ تومان است.

این اختلاف قیمت در سایر فرآورده‌های لبنی نیز مشاهده می‌شود. به‌عنوان نمونه، ماست همزده پرچرب ۱.۸ کیلوگرمی هراز ۴۳۸ هزار تومان و محصول مشابه کاله ۴۶۸ هزار تومان قیمت دارد. در بازار کره نیز اختلاف قیمت برندها قابل‌توجه است؛ به‌طوری‌که کره ۱۰۰ گرمی میهن ۱۰۰ هزار تومان، پاک ۱۳۰ هزار تومان و محصولات شکلی، پگاه و دامداران هرکدام ۱۲۰ هزار تومان قیمت‌گذاری شده‌اند. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد بازار لبنیات با دامنه متنوعی از قیمت‌ها مواجه است و مصرف‌کنندگان برای خرید محصولات مشابه، بسته به برند انتخابی خود هزینه‌های متفاوتی می‌پردازند. از همین رو، بررسی وضعیت بازار تنها با استناد به یک قیمت یا یک برند نمی‌تواند تصویر دقیقی از وضعیت قیمت لبنیات ارائه دهد.

آیا افزایش قیمت‌ها توجیه اقتصادی دارد؟

صنایع لبنی اعلام می‌کنند حدود ۷۰ درصد هزینه تولید محصولاتشان به شیر خام اختصاص دارد. اگر این نسبت را مبنای محاسبه قرار دهیم، می‌توان اثر افزایش احتمالی قیمت شیر خام را بر هزینه تولید محصولات نهایی برآورد کرد.

برای مثال، اگر قیمت شیر خام از ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان به ۷۰ هزار تومان افزایش پیدا کند، با فرض ثابت ماندن سایر هزینه‌ها، هزینه تولید محصول نهایی حدود ۱۱ درصد افزایش خواهد یافت. حتی اگر درخواست ۸۰ هزار تومانی دامداران پذیرفته شود، اثر این افزایش بر هزینه تولید محصولات لبنی حدود ۲۲.۶ درصد خواهد بود. این در حالی است که در نمونه‌های بررسی‌شده، قیمت برخی محصولات نهایی بین ۷۰ تا ۱۰۱ درصد افزایش داشته است. البته این محاسبه به معنای نادیده گرفتن هزینه‌های بسته‌بندی، انرژی، دستمزد، حمل‌ونقل و توزیع نیست اما نشان می‌دهد استناد صرف به افزایش احتمالی قیمت شیر خام، برای توجیه چنین جهش‌هایی کافی نیست.

از سوی دیگر، نرخ جدید شیر خام هنوز تصویب نشده و نمی‌توان هزینه احتمالی آینده را بدون ارائه مستندات، مبنای قطعی افزایش قیمت محصولات فعلی قرار داد.

پیش‌دستی صنایع لبنی و ضعف نظارت

علی‌احسان ظفری، مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های لبنی ایران در اظهارات اخیر خود اعلام کرده که براساس جلسه ۱۳ آبان کارگروه تنظیم بازار، هیچ مجوز جدیدی برای افزایش قیمت شیر خام و چربی صادر نشده و کارخانه‌ها باید محاسبات خود را براساس نرخ ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومانی شیر خام و چربی ۶۵۰ تومان انجام دهند.

وی همچنین هشدار داده که هرگونه افزایش قیمت محصولات لبنی بدون مجوز، با برخورد دستگاه‌های نظارتی مواجه خواهد شد. 

این اظهارات یک پرسش جدی ایجاد می‌کند: اگر نرخ مصوب شیر خام تغییر نکرده و کارخانه‌ها نیز موظف به محاسبه محصولات براساس نرخ قبلی هستند، افزایش قیمت برخی محصولات لبنی بر چه مبنایی انجام شده است؟ البته مشکلات دامداران و افزایش هزینه‌های تولید آنها نیز قابل چشم‌پوشی نیست. تثبیت طولانی‌مدت قیمت شیر خام بدون توجه به هزینه واقعی تولید می‌تواند انگیزه دامداران را کاهش دهد و در نهایت عرضه شیر را تحت فشار قرار دهد. اما حل این مساله نباید به انتقال بی‌ضابطه هزینه‌ها به مصرف‌کنندگان منجر شود.

در چنین شرایطی، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان و سایر دستگاه‌های نظارتی باید درباره مبنای افزایش قیمت‌ها شفاف‌سازی کنند. بررسی فاکتورهای خرید شیر خام، هزینه واقعی تولید و قیمت فروش کارخانه‌ها می‌تواند مشخص کند چه بخشی از گرانی ناشی از افزایش هزینه‌ها و چه بخشی حاصل تصمیمات قیمت‌گذاری بنگاه‌هاست.

در نهایت مساله فقط افزایش قیمت شیر خام یا اختلاف میان دامداران و صنایع لبنی نیست؛ پرسش اصلی این است که چرا پیش از تصویب نرخ جدید ماده اولیه، قیمت برخی محصولات نهایی با چنین شتابی افزایش یافته است؟ بازار لبنیات به‌جای هشدارهای تکراری درباره ممنوعیت گرانی، به شفافیت در قیمت‌گذاری، نظارت موثر و پاسخ‌گویی صنایع تولیدی نیاز دارد.