موسسه تحقیقات شیلات، بر حل چه موضوعاتی متمرکز است؟

محمود بهمنی، رئیس موسسه تحقیقات علوم شیلاتی، در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصاد معاصر، موارد مهمی از مسائل حوزه آبزیان را بیان کرد که این موسسه در پی حل آنهاست. مشروح این گفت‌وگو در ادامه آمده است.

مسائل تولید میگو

اقتصاد معاصر: یکی از مهمترین تولیدات آبزیان در کشور که نقشی مهم در صادرات آبزیان دارند، میگو است. موسسه تحقیقات علوم شیلاتی در این زمینه فعالیتی داشته است؟

یکی از مباحثی که در حوزه تولیدات آبزیان وجود دارد، تاب‌آوری، سازگاری و ارتقاء تولیدات آبزیان است که در گروه‌های مختلف ماهیان خاویاری، ماهیان سردآبی، ماهیان گرم‌آبی، میگو؛ جلبک و سایر آبزیان قرار داده می‌شوند.

البته در سال ۱۴۰۱_ ۱۴۰۲ روند تولید میگو کاهش پیدا کرد و از حدود ۶۰ هزار تن به ۴۰ هزار تن رسید که علت این موضوع بیماری شایع شده در جنوب بود؛ از همین‌رو همکاران ما بر روی تولید پروبیوتیک میگو فعالیت‌های بسیار خوبی انجام دادند و یک سویه جدید از پروبیوتیک در میگو به نام «پروبیوتیک تک‌سل پلاس» تولید کردند. رونمایی از این دستاورد در سال گذشته با حضور ریاست محترم سازمان تات، جناب آقای دکتر خیام در بوشهر و در پژوهشکده میگوی کشور برگزار شد. این سویه ارتقاء تولید در مراکز تکثیر را با شناسایی و معرفی میکروبیوم‌هایِ مفید موجود در آبِ محیط پرورش و دستگاه گوارش بچه میگوی پرورشی، فراهم می‌کند. همچنین مقاوم به شوری بوده و افزایش‌دهنده رشد و بازماندگی است. این محصولِ دانش‌بنیان امروز در کشور تولید می‌شود و نقش مهمی در پایداری تولید میگو ایفا می‌کند. 

کار ارزشمند دیگری نیز با حمایت معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری در زمینه تولید میگو‌های عاری از بیماری‌های خاص در این مرکز به ثمر نشست و امروز این میگو‌ها و این مولدین با عدد سالانه بین ۱۲ تا ۱۴ هزار جفت در کشور تولید می‌شوند.

اقتصاد معاصر: نیاز کشور در این زمینه چه اندازه است؟

نیاز کشور حدود ۶۰ هزار جفت است و مابقی این میزان با واردات مرتفع می‌شود. در سال گذشته به علت بیماری، تولید با ۲۵ درصد کاهش مواجه شد و به همین جهت، تاکید ما بر این است که این دانش فنی را در اختیار بخش خصوصی قرار دهیم تا کشور در خصوص این مولدین خودکفا شود و صنعتی پایدار و سالم در زمینه تولید میگو در کشور داشته باشیم.

موضوع مهم دیگر در حوزه میگو، بحث شناسایی عوامل بیماری‌زا مثل لکه سفید در میگو است. کیتی توسط همکاران ما تهیه شده است که دو سال قبل رونمایی شد و مورد تأئید سازمان دامپزشکی کشور نیز قرار گرفت. این کیت می‌تواند این بیماری را پیش‌بینی کرده و مدیریت پرورش را ارتقاء دهد. 

یکی از موضوعات مهم دیگر این است که با توجه به اینکه گونه پرورشی میگو در کشور، نیاز به توجه همکاران ما به گونه‌های جدید دارد، ما هم در بحث اصلاح نژاد و هم واردات پست لارو یک گونه از میگو به نام میگوی کروما ورود پیدا کردیم. میگوی کروما در واقع میگوی بومی خلیج فارس و دریای عمان است ولی ذخایر آن به شدت کاهش پیدا کرده است؛ یک گونه تجاری و خوش‌رشد است. ما بیوتکنیک تکثیر، پرورش و مولدسازی آن را به دست آوردیم و در اختیار سازمان شیلات قرار دادیم. اگرچه آنها موفق به نسل‌کِشی از این گونه نشده‌اند ولی ما تعداد محدودی از خلیج فارس صید کردیم و دوستان در حال کار بر روی آن هستند. امید به خدا در آینده این گونه نیز به صنعت میگو ملحق می‌شود. 

تولید جلبک

اقتصاد معاصر: آیا موسسه در تولید انواع جلبک نیز ورود کرده است؟

بله؛ بحث تولید نشا جلبک تجاری یا کاهو دریایی، مورد دیگری است که باید به سمع و نظر شما برسانم. بیش از ۳۰ میلیون تن جلبک دریایی در جهان تولید می‌شود و به یک فرصت اشتغال‌زایی بسیار مهم و پایدار تبدیل شده که ضمن درآمدزایی، منشأ بسیاری از ترکیبات فعال دارویی، بهداشتی، آرایشی و غذایی است. 

اقتصاد معاصر: ارزش افزوده اقتصادی این جلبک‌ها چقدر است؟

اجمالا فعالیتی تولیدی و پربازده است و با توجه به ظرفیت‌های بی‌نظیر جلبک‌های دریایی در کشور عزیز ما، اگر یک بخش خصوصی بخواهد این جلبک را تولید کند، نیاز به دراختیار داشتن این نهاده و یا نشا جلبک در زمان‌های مختلف دارد که نمی‌توان آن را به راحتی از طبیعت به دست آورد. موسسه تحقیقات شیلات با مشارکت موسسه تحقیقات جنگل و مراتع کاری بسیار ارزشمند در این رابطه انجام داده و توانستیم در شرایط آزمایشگاهی نشا جلبک را برای تمام فصول تهیه کنیم. این دستاورد در سال گذشته با حضور معاون محترم پژوهش و فناوری سازمان تات در چابهار رونمایی شد.

معرفی گونه‌های جدید آبزیان

اقتصاد معاصر: آیا موسسه در معرفی نژادهای مرغوب هم نقش ایفا می‌کند؟

معرفی گونه‌ها و نژاد‌های جدید و خوش‌رشد به سیستم پرورش بحث مهمی است. یکی از آنها نژاد «تاتا» از خانواده کپورماهیان است. همکاران ما کاری ویژه انجام دادند؛ تخم سبز نژاد از کشور مجارستان، وارد کشور شد و موسسه طی مدت ۴ سال فعالیت مداوم توانست بیوتکنیک تکثیر پرورش آن را به دست بیاورد و آن را به بخش خصوصی منتقل کند. درحال‌حاضر استان‌های مازندران، گیلان، گلستان و سیستان و بلوچستان متقاضی پرورش این گونه هستند. رئیس اتحادیه ماهیان گرم آبی کشور به طور رسمی و طی نامه‌ای خطاب به رئیس سازمان شیلات ایران و ریاست سازمان تات آقای دکتر خیام، عنوان کرد که ماهی تاتا با توجه به ضریب رشد، مقاومت بالاتر نسبت به بیماری و کمبود اکسیژن، بشقابی بودن و گوشت فراوان، می‌تواند تا ۴۰ درصد جایگزین کپور معمولی در کشور شود. 

واکسن آبزیان

همچنین بحث دیگر واکسن در آبزیان است. در برنامه سند امنیت غذایی دیده شده است که تولید واکسن آبزیان از ۳۵ درصد به ۷۰ درصد برسد؛ درحالی‌که امروز استفاده از واکسن آبزیان در حد صفر است! همکاران ما بر روی تولید واکسن مونووالان، دیوالان و تریولان کار کرده و آنها را تهیه کرده‌اند. قابل ذکر است که بخشی از فعالیت‌های موسسه با همکاری موسسه سرم‌سازی رازی صورت گرفته است. 

تکثیر گونه‌های ماهی بومی

اقتصاد معاصر: ما در کشور با چالش آب شیرین مواجهیم. آیا موسسه در این زمینه گامی برداشته است؟

با توجه به کمبود آب شیرین یکی از موضوعات بسیار مهم دیگر افزایش تاب‌آوری و پرورش ماهی در قفس است. با توجه به سواحل و ظرفیت‌های بی‌نظیر آب‌های لب شور در شمال و شور در خلیج فارس، یکی از وظایف ما این است که بیوتکنیک مولدسازی، تکثیر و پرورش گونه‌های بومی را به دست آورده تا این گونه‌های بومی تکثیر شوند. این اتفاق در شمال کشور و در ارتباط با ماهی آزاد به سرانجام رسیده است و در ارتباط با ماهی خاویاری و ماهی سفید نیز همکاران ما مشغول کار هستند و در مراحل پایانی قرار دارد. در صورت فراهم‌سازی شرایط می‌توانیم ماهی آزاد را که بومی دریای خزر است، به جای قزل‌آلا که غیربومی است، به داخل دریا معرفی کنیم. همچنین در سال ۱۴۰۳ در ایستگاه تحقیقات بندر لنگه واقع در استان هرمزگان، گونه بسیار با ارزش «سوکلا» یا «کوبیا» با حضور آقای دکتر خیام رونمایی شد؛ این گونه برای اولین بار در داخل کشور سازگار، مولدسازی و تکثیر شد. 

اقتصاد معاصر: اگر بخواهید از بیاناتتان یک جمع‌بندی ارائه کنید چه می‌فرمایید؟

همه توضیحاتی که عرض کردم نشان‌دهنده این موضوع است که تحقیقات دستِ پُری در ارتباط با دانش و نحوه انتقال آن دارد ولی آن چیزی که مهم است، استفاده از این دانش فنی توسط جایگاه حکمرانی یعنی سازمان شیلات است و متاسفانه این اتفاق نمی‌افتد! اگرچه با درایت آقای دکتر خیام نکویی شورای راهبردی تحقیقات شیلات شکل گرفته است ولی متاسفانه یک ریال اعتبار توسط و یا از طریق این شورا در اختیار موسسه تحقیقات شیلات، موسسه آموزش و ترویج، موسسه رازی، موسسه فنی مهندسی، پژوهشکده آبخیزداری و... قرار نگرفته است! بدون اعتبار نمی‌توان تحقیقاتی انجام داد. حمایت ویژه از پژوهش‌های راهبردی و حاکمیتی و تامین منابع آن، مهمترین فاکتوری است که می‌توانیم هم تحقیقات فاخر را انجام داده و هم این تحقیقات فاخر را انتقال دهیم. من به عنوان عضو کوچک این مجموعه می‌توانم این اطمینان و اعتماد را به جامعه بدهم که در صورت حمایت از تحقیقات کاربردی و امکان انتقال و ترویج آن به بخش خصوصی و حمایت حاکمیتی شیلات از دستگاه‌ها و پرورش‌دهندگان آبزی، می‌توان تمام مواردی که در افق چشم‌انداز دیده شده است را محقق کنیم.