موفقیت ژاپنی‌ها در اقتصاد هنر

اقتصاد معاصر- حمید عصمتی‌پور، کارشناس اقتصاد هنر: سرمایه‌گذاری در حوزه هنر، علاوه بر ایجاد فرصت‌های فرهنگی، می‌تواند به عنوان یک راهبرد اقتصادی موثر نیز عمل کند. در زمانه‌ای که فرهنگ هم به یک «کالای تجاری» تبدیل شده، برخی کشور‌ها از این فرصت به‌خوبی بهره برده‌اند. ژاپن، با پیشینه‌ای غنی از هنر و فرهنگ، یکی از پیشگامان این حوزه است که با سرمایه‌گذاری‌های کلان خود در بخش‌های مختلف هنری، موفق شده به شکلی موثر به ترکیبی از فرهنگ و اقتصاد دست یابد. سرمایه‌گذاری‌ها به‌ویژه در موزه‌ها، جشنواره‌ها، سینما و پروژه‌های هنری، موجب رشد بیشتر اقتصادی در این کشور شده است. خوب است به ابعاد گوناگون این سرمایه‌گذاری‌ها نگاهی بیندازیم.

الف) سرمایه‌گذاری دولت در هنر: نگاه اقتصادی به فرهنگ

ژاپن با سرمایه‌گذاری‌های کلان خود در عرصه‌های مختلف هنری، همچنان یکی از الگو‌های موفق در بهره‌برداری از فرهنگ و هنر به عنوان محرکی در جهت رشد اقتصادی است. دولت ژاپن در سال‌های اخیر (به‌ویژه از سال ۲۰۰۰ به بعد) حدود ۷۰۰ میلیون دلار به بخش فرهنگ و هنر اختصاص داده است. این سرمایه‌گذاری‌ها عمدتا به دو حوزه تاسیس و نگهداری موزه‌ها و گالری‌های هنری و حمایت از هنرمندان و پروژه‌های سینمایی معطوف می‌شوند. به عنوان نمونه‌ای بارز، «موزه ملی توکیو» که یکی از بزرگ‌ترین و مشهورترین موزه‌های هنری در آسیاست، بیش از ۱۱۰ هزار اثر هنری را در خود جای داده است. در سال ۲۰۲۰، این موزه بیش از ۲۵ میلیون دلار صرف نگهداری آثار هنری، بازسازی بخش‌های مختلف موزه و به‌روزرسانی نمایشگاه‌ها کرده است. این مبلغ، تنها بخش کوچکی از سرمایه‌گذاری‌های دولتی در عرصه موزه‌داری بوده که با هدف تبدیل این موزه‌ها به قطب‌های گردشگری و فرهنگی شکل گرفته و بازدهی اقتصادی خوبی نیز به همراه داشته است.

ب) پشتیبانی از سینما و جشنواره‌های فرهنگی

ژاپن از دیرباز در صنعت سینما نقش برجسته‌ای ایفا کرده است. حمایت‌های دولتی از سینما در قالب صندوق «Japan Film Fund» به‌ویژه در تامین منابع مالی برای فیلم‌های هنری و تجاری، یکی از نمود‌های موفق سرمایه‌گذاری در هنر است. به عنوان نمونه، این صندوق در سال ۲۰۲۱، بیش از ۱۰۰ میلیون دلار به منظور حمایت از تولیدات داخلی و بین‌المللی اختصاص داد و از همین رو، جشنواره‌هایی همچون «جشنواره فیلم توکیو» و «جشنواره فیلم فیسکو» به ابزار‌هایی مهم در زمینه تبلیغات برای فیلم‌های ژاپنی و محلی تبدیل شده‌اند. قابل ذکر است در سال ۲۰۱۹، جشنواره فیلم توکیو نزدیک به ۲۰ میلیون دلار درآمد از محل فروش بلیت و حق پخش فیلم‌ها کسب کرده است. این درآمد علاوه بر اینکه برای اقتصاد ژاپن سودآور بوده، موجب معرفی سینمای این کشور به جهانیان و جذب گردشگران فرهنگی به این کشور شده است. باید خاطرنشان کرد که در این جشنواره‌ها، فرصتی جهت تعامل هنرمندان ژاپنی و بین‌المللی فراهم بوده و به فرهنگ این کشور ابعادی جهانی بخشیده است.

ج) هنر‌های تجسمی و موزه‌ها: فرصتی برای رشد اقتصادی

موزه‌ها و گالری‌های هنری ژاپن همواره از منابع درآمدی قابل توجهی بهره‌مند بوده‌اند. «موزه هنر‌های معاصر گوجی» در توکیو، یکی از پیشرفته‌ترین گالری‌های هنری معاصر در جهان است که سالانه میلیون‌ها نفر بازدیدکننده را به خود جذب می‌کند. این موزه با هزینه‌ای بالغ بر ۴۵ میلیون دلار احداث شده و در سال‌های اخیر نزدیک به یک میلیون نفر بازدیدکننده داشته است. علاوه بر آن، «موزه هنر‌های معاصر ناگویا» نیز با هزینه ۳۰ میلیون دلاری خود، یکی از جاذبه‌های مهم برای علاقه‌مندان به هنر معاصر است. این موزه، با برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی، درآمد‌های قابل توجهی از فروش بلیت و آثار هنری کسب می‌کند و در توسعه گردشگری فرهنگی کشور ژاپن نقشی کلیدی دارد.

د) تاثیرات اقتصادی هنر بر گردشگری و صادرات فرهنگی

از منظر اقتصادی، سرمایه‌گذاری دولت ژاپن در هنر علاوه بر اینکه موجب رشد فرهنگی شده، به افزایش درآمد‌های ملی نیز کمک کرده است. بخش مهمی از این درآمدها، از طریق گردشگری فرهنگی به دست آمده است. بر اساس گزارش‌ها، در سال ۲۰۱۹، ژاپن با جذب ۳۲ میلیون گردشگر خارجی، توانسته بیش از ۱۰ میلیارد دلار از طریق گردشگری فرهنگی کسب درآمد کند. این رقم، علاوه بر اینکه بطور مستقیم به اقتصاد کشور کمک نموده، موجب تقویت بخش‌های جانبی مانند هتل‌داری، رستوران‌ها و خدمات توریستی نیز شده است. از عوامل دیگری که در این امر موثر بوده‌اند، می‌توان از موزه‌ها و جشنواره‌ها نام برد که به‌عنوان ابزار‌های گردشگری فرهنگی، به ایجاد ارزش افزوده برای اقتصاد ژاپن، کمک کرده‌اند. همچنین، صنایع وابسته به هنر، نظیر تولید کتاب‌های هنری، فروش آثار هنری و تولید محصولات فرهنگی نیز به‌شدت به رشد اقتصادی این کشور کمک کرده‌اند.

ه) چالش‌ها و آینده سرمایه‌گذاری در هنر

البته با تمام این دستاوردها، ژاپن با چالش‌هایی نیز در این زمینه روبه‌رو است. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها کاهش علاقه نسل‌های جوان‌تر به هنر‌های سنتی و کلاسیک است. تغییرات اجتماعی و اقتصادی، به‌ویژه در دوران مدرن، موجب شده هنر‌های سنتی در میان جوانان، محبوبیت کمتری داشته باشند؛ اما دولت ژاپن با استفاده از راهبرد‌های نوین، برای به‌روزرسانی این هنر‌ها در تلاش بوده تا آنها را با نیاز‌های نسل جدید سازگار سازد. در این راستا، ترکیب هنر معاصر با عناصر فرهنگی سنتی، به‌ویژه در موزه‌ها و گالری‌ها، به موفقیت‌هایی منجر شده است.

جمع‌بندی

سرمایه‌گذاری‌های ژاپن در حوزه فرهنگ و هنر، در کنار اینکه باعث حفظ میراث فرهنگی و معرفی آن به جهانیان شده، سود‌های فراوانی عاید اقتصاد این کشور کرده است. ترکیب این دو بُعد، یعنی توسعه فرهنگی و بهره‌برداری اقتصادی از هنر، باعث شده که ژاپن به الگویی برای کشور‌های دیگر تبدیل شود. امروزه حمایت‌های دولت از موزه‌ها، جشنواره‌ها، سینما و هنرمندان، به رشد و توسعه پایدار فرهنگی و اقتصادی این کشور کمک کرده است.

ژاپن اثبات کرده که سرمایه‌گذاری در هنر، نه‌تنها به‌عنوان یک اولویت فرهنگی، بلکه به‌عنوان یک راهبرد اقتصادی، می‌تواند ارزش‌های ملموس و ماندگاری برای کشور‌ها به ارمغان بیاورد.