۷۵ همت یارانه نان را از دهان رانت‌خواهان بیرون کشیدیم

به گزارش اقتصاد معاصر؛ آرد فروشی و خروج آرد یارانه‌ای از نانوایی‌ها و فروش آن در بازار آزاد از دغدغه‌های مهم رسانه‌ها و مسئولان در سال‌های اخیر بوده است به طوری که سامانه هوشمندسازی یارانه آرد و نان اعلام کرد که تنها در ۳۰ ماه این طرح تنها جلوی ۷۵ همت رانت و تخلف موجود در این بخش گرفته شده و این اقدامات ادامه دارد.

اما با اجرای هوشمندسازی یارانه آرد و نان آیا تمام تخلفات و رانت موجود در عرضه آرد یارانه‌ای در کشور رفع شده است در پاسخ باید اشاره داشت که جواب منفی است و متاسفانه کماکان تخلفات متعددی مانند گران فروش نان در نانوایی‌ها و دریافت آرد یارانه‌ای در ازای آن، و خروج غیر قانونی آرد در کشور وجود دارد.

باید توجه داشت از بین رفتن رانت آرد به مذاق بسیاری نیز خوش نیامده است، زیرا سفره‌ای که برای آنها بوده است بسته شده یا حداقل شرایط بهرهمندی از این رانت دشوار شده است

برای این منظور محمد رسول نظافتی مدیر اجرایی طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان کشور مصاحبه‌ای با خبرگزاری تسنیم انجام داد تا به ابعاد این سامانه پرداخته شود. مشروح این مصاحبه در ذیل مطلب آمده است.

سوال: این روز‌ها انتقادات به طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان توسط سیاسیون در دولت چهاردهم مطرح می‌شود شما که مجری این طرح هستید چه نظری و پاسخی به این انتقادات دارید و این سامانه چه خدماتی برای کشور داشته است؟

 طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان طی ۳۰ ماه که از اجرای آن گذشته (از ابتدای ۱۴۰۱ تا پایان شهریور ۱۴۰۳) در مجموع باعث جلوگیری از هدررفت ۴ میلیون و ۱۲۰ هزار تن آرد در کشور شد و نیاز دولت به منابع مالی برای تامین ارد یارانه‌ای را ۷۵ هزار میلیارد تومان کاهش داد. 

در سال‌های قبل از اجرای طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان، روند مصرف آرد در کشور به طور معمولا رشد سه درصدی داشت؛ ضمن اینکه در سال ۱۴۰۱ ورود اتباع به کشور افزایش یافت و در نتیجه مصرف نان در کشور بیشتر شد. همچنین یارانه آرد برای فعالان صنف و صنعت حذف و قیمت آرد صنف و صنعت آزاد شد؛ از طرفی نرخ نهاده‌های خوراک دام و طیور افزایش چشمگیری یافت.

این اتفاقات عملا هم موجب افزایش مصرف نان و هم افزایش انگیزه برای انحراف در استفاده از آرد یارانه‌ای در کشور شد، اما اجرای طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان و ایجاد شفافیت در زنجیره تولید نان موجب شد نه تنها میزان مصرف آرد یارانه‌ای افزایش پیدا نکند بلکه با جلوگیری از هدررفت، مصرف ۴ میلیون و ۱۲۰ هزار تن کاهش یافت؛ بدون اینکه هیچ محدودیتی در مصرف نان مصرف ایجاد شود.

مصرف آرد یارانه‌ای در خبازی‌ها در سال ۱۴۰۰ معادل ۸ میلیون و ۵۵۰ هزار تن بود که در سال‌های بعد از اجرای طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان نه تنها طبق روند هر ساله افزایش نیافته بلکه به ۸ میلیون و ۱۰۰ هزار تن کاهش یافته است.

این هم نکته مهمی است که عرض کنم که از سال ۱۴۰۱ تا به امروز ۳ هزار نانوایی یارانه‌ای جدید نیز در کشور ایجاد و به این سامانه وصل شده اند. اما سرجمع مصرف ارد یارانه‌ای کاهش یافته است؛ که این نشان می‌دهد طرح هوشمندسازی یارانه ارد و نان بعنوان یک زیرساخت داده محور، با ایجاد شفافیت در زنجیره آرد و نان شد، توانسته جلوی خروج آرد یارانه‌ای از زنجیره تولید نان را بگیرد.

سوال: سامانه هوشمندسازی یارانه آرد و نان ۲۵ همت را دور ریخته است؟

از ابتدای سال ۱۴۰۱، چون دولت سیزدهم اقدام به حذف ارز ترجیحی گرفت و این اقدام منجر به افزایش قیمت برخی اقلام مصرفی مردم شد، با نظر رییس جمهور وقت، شهید ایت الله رییسی قرار شد که قیمت نان برخلاف رویه سال‌های قبل که متناسب با تورم افزایش می‌یافت، افزایش نیابد و ثابت بماند. ولی، چون هزینه‌های واحد‌های نانوایی افزایش یافته بود، دولت تصمیم گرفت این هزینه را برای نانوایان جبران کند تا قیمت نان برای مردم ثابت بماند؛ بنابراین مقرر شد هر ماه مبلغی بعنوان کمک هزینه دولت به نانوایان پرداخت شود.

۴۰ درصد کمک هزینه پخت نان در هر شب به نانوایان پرداخت می‌شود که مجموع این یارانه پرداختی تا به امروز ۲۵ همت بوده است.

این ۲۵ همت ربطی به سامانه هوشمندسازی ندارد و در واقع خلط مبحث صورت گرفته است. سامانه هوشمندسازی یارانه ارد و نان، در واقع زیرساخت توزیع این کمک هزینه است. طبیعتا اگر دولت همین امروز تصمیم تازه‌ای درباره این کمک هزینه بگیرد، قابل اجرا خواهد بود و به سامانه و طرح هوشمندسازی اسیبی وارد نمی‌شود.

سوال: طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان در چند نانوایی در کشور اجرا شده است؟

این طرح در تمام نانوایی‌های سنتی در کشور که آرد یارانه‌ای نوع یک یا دو دریافت می‌کنند اجرا شده است و اکنون تخصیص آرد یارانه‌ای به آنها بر اساس طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان و براساس عملکرد آنهاست.

دقت داشته باشیم که نانوایی‌های با ارد یارانه‌ای نوع دو، نانوایی‌هایی هستند که در دولت نهم قیمت ارد یارانه‌ای آنها ازاد شد و به نانوایی‌های ازادپز معروف شدند. اما در سال‌های بعد، چون قیمت ارد ان‌ها متناسب با افزایش قیمت گندم، افزایش پیدا نکرد و ثابت ماند، در واقع مجددا به نانوایی‌هایی یارانه‌ای تبدیل شدند و در سطح سیاست گذاری به آنها، نانوایی‌های با ارد یارانه‌ای نوع دو می‌گویند. اما خودشان با همان بیان دولت نهم می‌گویند ما ازادپز هستیم در حالی که ازادپز واقعی نیستند و ارد شان یارانه‌ای است و رنگ کیسه ارد ان‌ها زرد است.

اما آزادپز‌های واقعی که آرد را با نرخ ازاد واقعی دریافت می‌کنند، تعدادشان کمتر از ۵ درصد کل نانوایی‌های کشور است؛ و رنگ کیسه اردشان آبی است.

سوال: نانوایان زیادی می‌گویند که سهمیه آرد ما قطع شد یا سهمیه ما کم شد دلیل این امر چیست؟

برخی نانوایان روی کارتخوان‌های هوشمند تراکنش‌های غیر واقعی ثبت می‌کنند تا آرد یارانه‌ای و کمک هزینه بیشتری دریافت کنند، اما با توجه به اینکه سامانه هوشمند است و تراکنش‌های غیر واقعی را با الگوریتم‌هایی که دارد تشخیص می‌دهد، تراکنش‌های غیر واقعی را کنار می‌گذارد و در نتیجه دسترسی این دسته از واحد‌های نانوایی به آرد یارانه‌ای کاهش می‌یابد. در واقع هر واحد نانوایی در هر دوره، به هر میزان که در دوره قبل نان پخته و به مردم فروخته باشد، بعلاوه چند درصد بیشتر، در دوره جدید آرد یارانه‌ای دریافت می‌کند.

سوال: در طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان، نانوایان متخلف جریمه هم می‌شوند یا تنها سهمیه آرد و کمک هزینه شان کاهش می‌یابد؟

دقت داشته باشیم که سامانه چیزی را «کاهش» نمی‌دهد. بلکه خود واحد نانوایی است که با عملکرد درست خود و عرضه نان به مردم، یا با ثبت تراکنش‌های غیرواقعی، میزان دسترسی خود به آرد یارانه‌ای در دوره بعدی را تعیین می‌کند. پس اگر دسترسی یک واحد نانوایی به آرد یارانه‌ای نسبت به دوره قبل کاهش می‌یابد، ناشی از عملکرد خود اوست. چه بسا بسیاری از واحد‌های نانوایی هستند که در هر دوره دریافت آرد، تمام آرد یارانه‌ای را با عملکرد درست خود تبدیل به نان کرده و به مردم عرضه می‌کنند، طی این ۳۰ ماه که از اجرای طرح گذشته، دسترسی شان به آرد یارانه‌ای افزایش یافته است. چون همانطور که اشاره کردم، منطق سامانه این است که هر چقدر ارد را تبدیل به نان کرده و به مردم عرضه کرده باشند، برای دوره بعد، به همان میزان بعلاوه چند درصد بیشتر، ارد یارانه‌ای دریافت می‌کنند.

اما در پاسخ به سوال شما باید عرض کنم که طبق مصوبات قانونی، انچه سامانه هوشمندسازی یارانه آرد و نان می‌تواند (و اجازه دارد) که در قبال تخلفات نانوایی‌ها انجام دهد، تخصیص ارد یارانه‌ای و کمک هزینه متناسب با عملکرد است؛ و برخورد‌های تعزیری مثل جریمه و پلمب و ... طبق قانون در حیطه اختیارات و وظایف دستگاه‌های نظارتی است.

سوال: شما گزارش تخلفات سو استفاده از آرد یارانه را در اختیار دستگاه‌های نظارتی و تعزیراتی قرار می‌دهید؟

ما برای تمام سطوح نظارتی در تمام استان‌های کشور دسترسی به داده‌های سامانه را ایجاد کرده ایم؛ و آنها می‌توانند داده‌های سامانه و کارنامه هر یک از واحد‌های نانوایی استان خود را مشاهده کنند. در این کارنامه مشخص است که هر واحد نانوایی آرد یاران‌های دریافتی را چگونه مصرف کرده است، پرتکرارترین تخلفات او چه بوده است.

سوال: نانوایی‌های زیادی مشاهده می‌شود که یک نان را دو برابر قیمت به فروش می‌رسانند و علاوه بر تخلف گرانی فروشی، به دنبال دریافت دو برابر آرد یارانه‌ای هستند آنها را چطور شناسایی می‌کنید؟

سامانه هوشمندسازی یارانه آرد و نان بر اساس الگوریتم‌های هوشمندی که دارد این تخلفات را شناسایی می‌کند و مابه‌ازای چنین تراکنش‌های غیرواقعی، آرد یارانه‌ای و کمک هزینه اختصاص نمی‌یابد.

سوال: برای جلوگیری از تخلف خروج آرد یارانه‌ای نانوایی‌ها (فروش خارج از شبکه) چه کار‌هایی انجام داده اید؟

کار اصلی و بزرگی که طرح هوشمندسازی یارانه ارد و نان انجام داد این بود که زیرساختی ایجاد کرد تا داده‌های مربوط به تولید نان، تولید و ثبت شود؛ و تولید و ثبت این داده‌ها منجر به ایجاد شفافیت در چرخه تولید نان شد؛ و مشخص شد که هر واحد نانوایی، از آرد یارانه‌ای که در هر دوره دریافت می‌کند، چقدر را صرف پخت نان و عرضه آن به مردم می‌کند و چه میزان از چرخه تولید نان خارج می‌شود. همین شفافیت مانع خروج آرد یارانه‌ای از چرخه تولید نان شد و موجب گردید قیمت آرد در بازار آزاد دو برابر شود. چرا که دیگر امکانی برای عرضه ارد یارانه‌ای در بازار آزاد وجود نداشت و همین، موجب کاهش عرضه آرد به بازار ازاد و افزایش قیمت در این بازار شد؛ که این به معنی تاثیرگذار بودن طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان است و نشان می‌دهد که انجام این تخلف سخت شده است.

همانطور که در ابتدای مصاحبه هم اشاره کردم، واحد‌های نانوایی قبل از اجرای طرح، در هر دوره یک میزان ثابت آرد یارانه‌ای دریافت می‌کردند، و هیچ نظارت و رصدی صورت نمی‌گرفت که مشخص شود چه میزان از این آرد یارانه‌ای به نان تبدیل شده و به مردم عرضه می‌شود. اما با اجرای طرح هوشمندسازی، هر واحد نانوایی در هر دوره، به میزانی که در دوره قبل نان پخت کرده و به مردم عرضه کرده باشد، به علاوه چند درصد بیشتر، آرد یارانه‌ای دریافت می‌کند. یعنی دسترسی به ارد یارانه‌ای متناسب با عملکرد دوره قبل است.

البته از ابتدای اجرای طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان در مقابل تراکنش‌های غیر واقعی و عملکرد نادرست نانوایی‌ها کمی اغماض صورت گرفت و فرصت داده شد تا عملکرد خود را اصلاح کنند، اما به تدریجی این اغماض‌ها کاهش یافت.

سوال: از این سامانه چه درآمدی دارید و هزینه‌ها چگونه تامین می‌شود؟

زیرساخت سامانه هوشمندسازی یارانه آرد و نان براساسی کارمزد بانکی مرسوم تراکنش‌های بانکی است؛ و بابت تجهیز واحد‌های نانوایی به کارتخوان‌های هوشمند و فعالسازی و نگهداری آنها هزینه‌ای از نانوایان دریافت نشده است.

سوال: آیا سامانه هوشمندسازی یارانه آرد و نان در دولت جدید ادامه می‌یابد و نظر دولت به ادامه این طرح است؟

طرح هوشمندسازی یک «ابزار» و یک «زیرساخت داده ای» است و معمولا دولت‌ها ابزار و زیرساخت داده‌ای خود را از بین نمی‌برند؛ و از این ابزار و زیرساخت داده‌ای برای سیاست گذاری استفاده می‌کنند. اکنون روزانه ۱۲ میلیون تراکنش خرید نان ثبت می‌شود که به سیاست گذار امکان می‌دهد در صورتی که بخواهد، سیاست گذاری دقیق‌تر و موثرتری در حوزه نان انجام دهد. طرح سامانه هوشمندسازی یارانه آرد و نان در واقع در چرخه تولید نان شفاف سازی کرده است./تسنیم