بستر اقتصادی روابط تهران-توکیو؛ از حوزه انرژی تا بنادر جنوبی ایران

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ ایران و ژاپن همواره روابط سطح بالایی داشته‌اند و حتی در زمان شدیدترین تحریم‌های ایالات متحده، این کشور سعی کرد تا میانجی روابط ایران با غرب باشد. در سطح جامعه و افکار عمومی ایران نیز، تمایل مثبتی نسبت به فرهنگ و اقتصاد این کشور وجود دارد که می‌تواند بستر مناسبی برای توسعه روابط اقتصادی دو کشور باشد؛ همانطور که این کشور یکی از خریداران اصلی نفت ایران در شرق آسیا بود. 

در حالی که اکثر کشورهای غربی از جمله ایالات متحده، بریتانیا، آلمان و فرانسه رویکرد خصمانه نسبت به ایران دارند اما موضع ژاپن تا حدودی منحصر به فرد است. ژاپن برای اولین بار در آگوست ۱۹۲۹ نمایندگی دیپلماتیک خود را به ایران فرستاد و ایران نیز متقابلا در ژوئیه ۱۹۳۰، نمایندگی دیپلماتیک در ژاپن ایجاد کرد تا روابط دوجانبه بین این دو کشور برای بیش از ۹۰ سال ادامه داشته باشد. اگرچه دو طرف گاه با چالش‌هایی از جمله در طول جنگ جهانی دوم، جنگ ایران و عراق و مناقشه بر سر قابلیت‌های هسته‌ای مواجه می‌شدند اما هر دو به طور مستمر، در پی حفظ روابط سیاسی و اقتصادی پایدار بوده‌اند. 

در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۴ نیز فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی ایران و تاماکی سوکادا، سفیر ژاپن در تهران، نشستی برای بررسی راه‌های همکاری راهبردی بین دو کشور برگزار کردند. صادق موقعیت جغرافیایی منحصر به‌ فرد ایران را به عنوان دروازه متصل‌کننده شرق و غرب دانست و آن را راهی برای گسترش نفوذ ژاپن و دسترسی آن به آسیای مرکزی و قفقاز معرفی کرد. این امر با چشم‌انداز ایران برای تبدیل شدن به یک هاب ترانزیتی کلیدی و حمایت از یکپارچگی اقتصادی در سراسر آسیا مطابقت دارد. 

اخیرا نیز عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران اعلام کرد که توانمندی‌های ایران، به‌ ویژه در تولید نفت، می‌تواند نیازهای انرژی ژاپن را تامین و یک اتحاد اقتصادی سودمند دوجانبه ایجاد کند.

عراقچی تاکید کرد: «دولت جدید تهران روابط با شرق آسیا را در اولویت قرار داده و ژاپن را به عنوان شریک اصلی این تغییر استراتژیک می‌داند.» 

بستر اقتصادی روابط تهران-توکیو

ژاپن و ایران می‌توانند از همکاری‌های عمیق‌تر در طیف وسیعی از بخش‌ها، به ویژه انرژی، زیرساخت‌ها و همکاری‌های دیپلماتیک در زمینه مسائل امنیتی بهره‌مند شوند. موقعیت استراتژیک ایران، این کشور را به شریکی جذاب برای ژاپن تبدیل و به عنوان مجرای تجارت به مناطق همسایه مانند قفقاز و آسیای مرکزی عمل می‌کند. 

پیشنهادهای تهران برای سرمایه‌گذاری مشترک در تولید نفت و توسعه زیرساخت‌های پیشرفته، به ویژه در فناوری‌های شهری تاب‌آور، مسیرهایی را برای روابط اقتصادی قوی دوجانبه می‌گشاید. تخصص ژاپنی در فناوری و زیرساخت به خوبی با اهداف ایران برای سیستم‌های شهری هوشمند و توسعه‌های مقاوم در برابر زلزله هماهنگ بوده که می‌تواند راه را برای تبادلات فنی و اقتصادی قابل توجهی هموار کند. 

با این حال، چندین چالش دیپلماتیک ممکن است مانع از پیشرفت این ابتکارات شود. اتحاد نزدیک توکیو با واشنگتن، به ویژه با توجه به پویایی پیچیده روابط ایران و آمریکا، موجب رویکرد محتاطانه در برخورد با تهران می‌شود. 

تحریم‌های آمریکا همچنان یک مانع مهم برای شرکت‌های ژاپنی علاقه‌مند به ورود به بازار ایران، به‌ ویژه در بخش‌های نفت و انرژی است. در حالی که تهران به دنبال مشارکت ژاپنی‌ها در این صنایع است، تبعیت توکیو از سیاست‌های تحریمی تحت رهبری ایالات متحده می‌تواند حضور ژاپن در پروژه‌های کلیدی را محدود کند و اهداف استراتژیک خاصی را در معرض خطر قرار دهد. 

نگرانی‌های ژاپن در مورد ثبات خاورمیانه بر نقاط اصطکاک احتمالی در داخل این مشارکت تاکید می‌کند. همچنین، رویارویی ایران با اسرائیل همراه با نفوذ آن بر نهادهای مختلف منطقه‌ای، لایه‌هایی از پیچیدگی را به هر گونه تعامل بالقوه ژاپن در منطقه می‌افزاید و نیازمند روابط دقیق دیپلماتیک است. 

موضوع هسته‌ای عامل مهم دیگری است. ژاپن همواره بر اهمیت همکاری آژانس بین‌المللی انرژی اتمی با تهران و پایبندی دو طرف به توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ تاکید کرده و این را برای ثبات بلندمدت ضروری می‌داند. هر دو کشور تمایل خود را برای پیگیری و ایجاد یک پایه سازنده برای پرداختن به این مسائل نشان داده‌اند. تعامل دیپلماتیک چندلایه بین دو کشور می‌تواند چارچوبی برای کاهش خطرات فراهم و ژاپن را قادر می‌سازد تا اتحاد آمریکا را متعادل و در عین حال مشارکت سازنده با ایران را تقویت کند. 

اهمیت انرژی

در حالی که ژاپن سومین اقتصاد بزرگ جهان است اما یک کشور فقیر از نظر منابع محسوب می‌شود. این بدان معناست که دولت برای رشد اقتصاد خود همواره به واردات انرژی وابسته خواهد بود. ژاپن برای ۹۴ درصد از تامین انرژی اولیه خود به واردات وابسته بوده که ساختار تامین انرژی این کشور را بسیار آسیب‌پذیر می‌کند. ژاپن کمتر از ۱۰ درصد از انرژی اولیه خود را از منابع داخلی تامین می‌کند. 

روابط بین ژاپن و ایران معطوف به همکاری در زمینه انرژی، روابط مردم با مردم و فرصت‌های سرمایه‌گذاری است اما تعامل ژاپن با ایران عمدتا ناشی از اتکا به واردات نفت خاورمیانه برای حفظ امنیت انرژی است. در سال ۲۰۲۲، ژاپن برای ۹۴.۱ درصد از واردات نفت خام خود شامل ۳۹.۴ درصد از عربستان، ۳۷.۶ درصد از امارات، ۸.۲ درصد از کویت و ۷.۳ درصد از قطر، به کشورهای حاشیه خلیج فارس وابسته بود. البته قبل از لغو معافیت از تحریم‌های ایران در سال ۲۰۱۸، ژاپن نفت بیشتری از ایران وارد می‌کرد. 

همچنین در سال گذشته، قطر ۲.۸۸ میلیون تن ال‌ان‌جی به ژاپن عرضه کرد که حدود ۴.۳ درصد از کل واردات ۶۷.۰۸ میلیون تن ژاپن را تشکیل می‌داد. 

به طور قابل‌ توجهی، نفت ایران نقش بسیار زیادی در رشد اقتصادی ژاپن ایفا کرد. البته اکنون ژاپن اصلا نفت خام از ایران وارد نمی‌کند. علی‌رغم کنترل ایران بر تنگه هرمز، یکی از نقاط گلوگاه جریان جهانی کالا و انرژی و با وجود منابع انرژی فراوان ایران و موقعیت این کشور به عنوان دومین اقتصاد بزرگ خاورمیانه و شمال آفریقا، ژاپن روابط اقتصادی خود با ایران را به دلیل روابط ناپایدار واشنگتن با تهران محدود کرده است. 

البته صادرات نفت ایران به ژاپن می‌تواند به سرعت از سرگرفته شود. در آغاز سال ۲۰۲۲ و با روی کار آمدن دولت بایدن، مذاکرات ژاپن برای از سرگیری واردات نفت از ایران پس از پیشرفت در توافق هسته‌ای انجام شد. تسوتومو سوگیموری، رئیس بزرگترین پالایشگاه ژاپن (ENEOS)، اعلام کرد که آن‌ها آماده هستند تا واردات نفت خود را ظرف دو تا سه ماه پس از احیای توافق هسته‌ای ایران از سر بگیرند. با این حال دولت بایدن تحریم‌های جدیدی را علیه شرکت‌های نفتی و پتروشیمی ایران اعمال کرد. 

در مجموع، هرچند در حال حاظر ایران صادرات نفتی به ژاپن ندارد اما تامین امنیت تنگه هرمز توسط ایران به نوعی امنیت انرژی ژاپن را تضمین می‌کند. از همین‌رو، توکیو همواره خوستار ثبات در منطقه شده است. 

بنادر جنوبی ایران در رصد توکیو

ایران و ژاپن فرصت‌های مهمی برای همکاری‌های اقتصادی و فناوری، به ویژه در زیرساخت‌ها، انرژی و توسعه شهری دارند. با این حال موقعیت استراتژیک جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک قطب حمل‌ونقل و منابع آن در بخش انرژی، راه‌های ارزشمندی را برای تقویت حضور ژاپن در آسیا فراهم می‌کند اما توکیو به دنبال گسترش همکاری‌های دریایی با زیرساخت‌های استراتژیک مانند بندر ایران است. 

ایران در تقاطع کریدورهای حیاتی منطقه‌ای مانند طرح کمربند و جاده و همچنین کریدور بین‌المللی ترانزیتی شمال-جنوب، موقعیت منحصر به‌ فردی دارد. این کشور به آب‌های بین‌المللی دسترسی و ارتباطات فزاینده‌ای با بنادرمهم کشورهای عربی خلیج فارس دارد. بندر شهید رجایی در داخل تنگه هرمز قرار دارد که روزانه حدود ۱۸ میلیون بشکه نفت از آن عبور می‌کند. ایران که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت و گاز است که پس از بازگشت به برجام، احتمالا دوباره وارد بازار پتروشیمی خواهد شد و بنادر آن نیازهای واردات و صادرات آن را تامین خواهد کرد. از همین‌رو، مقامات ژاپن بارها علاقه خود برای همکاری در بنادر ایران به ویژه چابهار را اعلام کرده‌اند. 

در مجموع، بسیاری از عوامل اقتصادی وحتی امنیتی باعث تمایل ژاپن به گسترش روابط با ایران می‌شود. همچنین نباید فراموش کرد که پکن به عنوان رقیب سنتی توکیو نفوذ خود را در خلیج فارس افزایش داده و این امر می‌تواند انگیزه دیگری برای ژاپنی‌ها در جهت تقویت روابط خود با کشورهای این منطقه، به ویژه ایران باشد.