صفر تا صد پروژه «راه توسعه» عراق؛ کانال سوئز نگران رقیب جدید

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در سال‌های اخیر، کریدورها به یکی از مباحث مهم در حوزه اقتصاد و سیاست جهان تبدیل شده و از سال ۲۰۱۰، بسیاری از کشورها تلاش‌های شدیدی برای ایجاد کریدورهای تجاری انجام داده‌اند.

هدف این کشورها افزایش دستاوردهای اقتصادی با ایجاد کریدورهای تجاری و استفاده از مزیت‌های ژئوپلیتیکی خود در راستای منافع ملی و بین‌المللی است. این کریدورها می‌توانند که حجم تجارت را افزایش دهند و همچنین اهداف استراتژیک مانند کاهش هزینه‌های لجستیک و تضمین امنیت انرژی را در پی داشته باشند. 

در این میان، رشد اقتصادی و ادغام عراق در شبکه‌های تجاری منطقه‌ای به دلیل قرار گرفتن آن در خارج از این کریدورها، محدود مانده اما موقعیت جغرافیایی و ثروت طبیعی عراق، گویای آن است که بغداد ظرفیت تبدیل شدن به یک کریدور مهم تجاری و انرژی را دارد. با این حال، تحقق این ظرفیت نیازمند برنامه توسعه اقتصادی جامع و فضای سیاسی باثبات است.   

مزایای پروژه راه توسعه 

عراق در طول تاریخ خود میزبان یک مسیر تجاری مهم بوده و تجارت از طریق حمل‌ونقل در رودخانه‌های فرات، دجله و شاخه‌های آن‌ها انجام می‌شد. اکنون این کشور روی پروژه «راه توسعه» تمرکز دارد که از بندر فاو در استان بصره آغاز و با عبور از این کشور، وارد ترکیه می‌شود. با تکمیل این پروژه، خلیج فارس به اروپا متصل خواهد شد. به همین دلیل، امارات و قطر نیز از این پروژه حمایت می‌کنند. 

این پروژه تجارت بین آسیا و اروپا را تقویت می‌کند و زمان حمل کالا از شانگهای به روتردام را از ۳ به ۱۵ روز و سفر دریایی را از ۳۳ به ۱۵ روز کاهش می‌دهد. این امر عراق را به یک کریدور استراتژیک و به یکی از مراکز تجارت جهانی تبدیل، اقتصاد آن را احیا، اشتغال را افزایش و منابع درآمد جدیدی برای دولت فراهم می‌کند. 

مشارکت عراق در کریدورهای تجاری منطقه‌ای و بین‌المللی با پروژه راه توسعه، هم ثبات اقتصادی و سیاسی این کشور را تقویت و هم موقعیت آن را در روابط بین‌المللی تقویت می‌کند. پروژه راه توسعه همچنین دارای اهمیت راهبردی در حذف عراق از محدودیت‌های ژئوپلیتیکی و حمایت از یکپارچگی منطقه‌ای است. 

این ابتکار نقش مهمی در بازسازی زیرساخت‌های کشور ایفا می‌کند و کمک‌های قابل توجهی به گسترش کریدورها، بنادر، بزرگراه‌ها و راه‌آهن خواهد داشت. این تلاش ظرفیت تجارت ترانزیتی عراق را افزایش داده و آن را به یک مرکز لجستیکی مهم در مسیرهای تجاری شرق-غرب و شمال-جنوب تبدیل خواهد کرد. همچنین پروژه‌های زیربنایی بزرگ ظرفیت جذب سرمایه‌گذاری خارجی برای کاهش نرخ بیکاری و تسریع رشد اقتصادی را دارند. 

اگر کریدور عراق موفق شود، میانگین زمانی که صادرات آسیایی برای رسیدن به اروپا طول می‌کشد، حدود ۱۲ روز کوتاه می‌شود و بنابراین عراق تجارت عبوری از دریای سرخ را که سالانه ۱۰ میلیارد دلار درآمد حمل‌ونقل برای قاهره ایجاد می‌کند، محدود خواهد کرد. باید توجه داشت که کریدور عراق نمی‌تواند به طور کامل جایگزین کانال سوئز شود اما مسلم است که می‌تواند سهمی از رشد تجارت شرق و غرب را به خود اختصاص دهد.   

موانع و چالش‌های پروژه 

باوجود مزایای پروژه راه توسعه، مشکلات بسیاری وجود دارند که تحقق اهداف آن را با تردید مواجه می‌کند. برای نمونه، رسوایی‌های مربوط به واردات و استفاده از تجهیزات ساختمانی نامرغوب افزایش یافته است. همچنین، در حالی که عراق از ضعف‌های نهادی رنج می‌برد، کویت برنامه‌های خود را برای ساخت یک بندر موازی در فاصله کوتاهی از بندر بزرگ فاو اعلام کرده است، یعنی در دهه‌های بعد احتمالا دو بندر بزرگ به ارزش میلیاردها دلار در مقابل بندر بزرگ عراق وجود داشته باشند اما این منطقه به اندازه کافی بزرگ نیست که هر دوی آن‌ها را در خود جای دهد. بنابراین فقط یکی از آن‌ها باقی خواهد ماند. 

مخالفان این پروژه استدلال می‌کنند که پروژه راه توسعه منافع محدودی برای عراق خواهد داشت و بزرگترین ذینفع آن عربستان سعودی خواهد بود. به گفته آن‌ها، منافع اقتصادی راه توسعه در مقایسه با مزایای پروژه جاده ابریشم که عراق را به دروازه اصلی تجارت جهانی تبدیل می‌کند، اهمیت کمتری دارد. 

برخی از کارشناسان عراقی ضمن انتقاد، اعلام می‌کنند که تکمیل این پروژه زمان زیادی می‌برد و مناقصه به شرکت‌های عراقی داده نمی‌شود. آن‌ها همچنین نسبت به نبود ضمانت‌های بین‌المللی درمورد نقش ترکیه و توقف آن در صورت بروز اختلاف نظر، انتقاد دارند. آن‌ها تاکید می‌کنند که توافق دو سال پیش عراق با دولت چین سودمندتر از پروژه راه توسعه خواهد بود. 

گروه‌های دیگر قاطعانه با پروژه راه‌آهن و جاده توسعه عراق مخالف هستند و آن را مانعی برای پروژه کمربند و جاده چین می‌دانند. به گفته آن‌ها، راه توسعه اتصال خطوط ریلی ترانزیتی را از کشورهای خلیج فارس به بصره و ترکیه فراهم می‌کند و عراق را به یک نقطه ترانزیتی صرف تبدیل می‌کند. از همین‌رو کمربند و جاده فقط راه‌حلی برای نجات اقتصادی عراق تلقی می‌شود. 

نگاهی به موانع پیش رو 

مسائل مالی و اجرایی، فساد گسترده و نگرانی‌های امنیتی، از جمله موانع هستند. این مسائل می‌توانند تکمیل موفقیت‌آمیز پروژه را دشوار کنند. علاوه بر این، دولت اقلیم کردستان به دلیل‌ عدم عبور آن از این منطقه، آشفته است. 

البته موفقیت پروژه به تضمین امنیت آن نیز بستگی دارد. دولت عراق باید با از بین بردن گروه‌های تروریستی در شمال بغداد، وضعیت امنیتی را به دقت بررسی کند. علاوه بر این، دولت موظف است با ترکیه برای خنثی کردن سازمان پ‌ک‌ک و جلوگیری از تهدید اهداف آینده پروژه همکاری کند. 

همچنین، این پروژه به عنوان جاده ابریشم منطقه با محوریت ترکیه و عراق، هزینه هنگفتی معادل ۱۷ میلیارد دلار دارد که بغداد و آنکارا به تنهایی نمی‌توانند آن را تامین کنند. 

ساختار دولت عراق، مشکلاتی را در مکانیسم تصمیم گیری در داخل کشور ایجاد می‌کند. از این نظر، اگرچه سودانی بر پروژه مسیر توسعه اصرار دارد اما حضور گروه‌های متفاوت در داخل دولت، ممکن است که چالش برانگیز باشد. علاوه بر این، هنوز توافق کاملی بین اربیل و بغداد وجود ندارد. مسائل حل نشده به ویژه در خصوص بودجه و تقسیم درآمدهای نفتی احتمالا بر پروژه توسعه راه تاثیر منفی بگذارد. 

باید توجه داشت که «راه توسعه» چندوجهی است و مستلزم بارگیری کانتینرها در کشتی‌ها به بندر فاو و بارگیری مجدد زمینی از طریق کامیون یا راه‌آهن بوده که هزینه عملیاتی بالایی نسبت به کانال سوئز دارد. 

پروژه راه توسعه نه تنها در داخل، بلکه در خارج نیز با مخالفت روبه‌رو است. به عنوان مثال، مصر نگران بوده که این پروژه با کانال سوئز رقابت کند. همچنین شرایط و موقعیت ایران به گونه‌ای است که بهترین راه دسترسی مستقیم ترکیه به کشورهای خلیج فارس از خاک این کشور خواهد بود اما اگر این کریدور به جای ایران از عراق عبور کند، این نگرانی را ایجاد می‌کند که به موقعیت استراتژیک ایران آسیب وارد کند و نفوذ ترکیه در منطقه خلیج فارس را افزایش دهد. 

در واقع، راه توسعه نیز جایگزینی برای مسیرهای تجاری عبوری از خاک ایران است. این پروژه به ویژه بنادر استراتژیک مانند بندر امام خمینی واقع در تنگه هرمز در استان خوزستان را تهدید می‌کند. تکمیل و راه‌اندازی بندر فاو می‌تواند، اهداف ایران را برای تبدیل شدن به یک قطب تجاری منطقه‌ای از طریق بندر چابهار به چالش بکشد. 

از این‌رو، ایران سعی دارد با تکمیل سریع اتصال ریلی بین بصره و شلمچه، حمل‌ونقل کالا و مسافر را از طریق عراق افزایش دهد. موافقت دولت عراق با تکمیل خط راه‌آهن احتمالا به ایران کمک می‌کند تا در برابر پروژه راه توسعه سکوت کند. بنابراین، اگرچه این دو پروژه از یکدیگر جدا هستند اما دولت عراق باید بین این پروژه‌ها تعادل ایجاد کند.