اصرار بر برگزاری نمایشگاهی بلااثر؛ دستاورد نمایشگاه توانمندی‌های صادراتی چیست؟

اقتصاد معاصر-احسان قمری، کارشناس اقتصادی: یکی از ابزارهایی که بر توسعه صادرات کشورهای مختلف می‌تواند اثرگذار باشد، برگزاری نمایشگاه‌های تجاری-صنعتی در داخل کشورها یا حضور و مشارکت در نمایشگاه‌های بین‌المللی تخصصی در سایر کشورها خواهد بود. تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری در خصوص برگزاری عنوانی خاص از یک رویداد تجاری، از اهمیت زیادی برخوردار بوده و تلاش می‌شود تقویم نمایشگاهی یک کشور، بر اساس توانمندی‌های بالقوه و بالفعل اقتصادی یک کشور و نیازمندی‌های بازارهای هدف تدوین و تصویب کرده تا در نهایت شاهد اثرگذاری مثبت رویدادهای تجاری در تجارت خارجی یک کشور باشیم. 

آنچه در ساختار نمایشگاهی کشور مشاهده می‌شود، تدوین تقویم نمایشگاهی بر اساس زمانبندی اعلامی از سوی سایت‌ها و مراکز نمایشگاهی بوده و بیش از آنکه به هدف‌گذاری یک عنوان نمایشگاهی توجه شود، تکمیل فضاهای نمایشگاهی و نگاه انتفاعی برگزارکنندگان و دارندگان مراکز نمایشگاهی بوده و سیاست‌گذاری و حکمرانی محدود به کمیت و تعداد نمایشگاه‌ها و در یک کلام صدور مجوزهای متعدد برای برگزاری نمایشگاه‌های داخلی و خارجی بدون توجه به اثرگذاری آنها یا حتی‌الامکان نظارت و ارزیابی بر اینگونه رویدادها است. 

از این مقدمه که بگذریم، آنچه امروز در فضای نمایشگاهی دنیا به چشم می‌خورد، برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی در گروه‌های کالایی محدود و خاص بوده که از یک‌سو کارایی حضور بنگاه‌ه‌های تجاری (با توجه به حضور رقبای واقعی) را افزایش داده و از سوی دیگر، نمایشگاه را به یک فضای تخصصی تبدیل کرده که می‌تواند مکانی برای انجام مذاکرات تجاری میان بنگاه‌های حاضر در نمایشگاه و بازدیدکنندگان حرفه‌ای و متخصص در گروه‌های کالایی حاضر در رویداد تجاری مد نظر باشد. آنچه تا اواخر قرن بیستم در کشورهای پیش‌رو در صنعت نمایشگاهی قابل مشاهده بود، برگزاری نمایشگاه‌های عمومی با حضور گروه‌های کالایی مختلف از کشورهای متعدد (موسوم به نمایشگاه‌های بین‌المللی بازرگانی) و همچنین نمایشگاه‌های اختصاصی، با حضور گروه‌های کالایی متنوع از یک کشور خاص (با رویکردهای فروش و عرضه مستقیم) بود. این رویه تا اواخر دهه ۷۰ در ایران نیز ساری و جاری بود و حضور بنگاه‌های تولیدی و بازرگانی در نمایشگاه‌های مختلف، محدود به تعدادی نمایشگاه اختصاصی در خارج از کشور و همچنین مشارکت در نمایشگاه‌های بین‌المللی بازرگانی در داخل و خارج از کشور بود که کاملا به وسیله بخش دولتی سیاست‌گذاری و اجرا می‌شد. اما از اوایل قرن بیست‌و‌یکم، با تغییرات انجام شده در روابط صنعتی و تجاری کشورها، رویکردها در برگزاری نمایشگاه‌ها نیز تغییر یافته و این رویدادهای مهم از حالت عمومی خارج شده و برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی داخلی و بین‌المللی (در گروه‌های کالایی یا خدماتی محدود) مورد توجه و امعان نظر سیاست‌گذاران و برگزارکنندگان قرار گرفته است. این رویکرد در کشور ما هم از قانون برنامه سوم پیشرفت (۱۳۸۴-۱۳۷۹) اجرایی شده و از این دوره به بعد و با ظهور برگزارکنندگان بخش خصوصی در قالب شرکت‌های نمایشگاهی (مجری یا پیمانکار) سیاست‌گذاری از اجرا جدا شده و بخش دولتی، صرفا به سیاست‌گذاری و صدور مجوز برگزاری رویدادها اشتغال داشته و دارد. 

برگزاری ششمین دوره نمایشگاه توانمندی‌های صادراتی

بر اساس اعلام انجام شده، قرار است ششمین دوره نمایشگاه توانمندی‌های صادراتی جمهوری اسلامی ایران در اوایل سال آتی برگزار گردد؛ از این‌رو و بدون اینکه ارزیابی کاملی از اثرگذاری این نمایشگاه در دوره‌های قبل صورت پذیرفته باشد و نتایج حضور بیش از ۷۰۰ تاجر خارجی و برگزاری بیش از ۵۰۰۰ نشست مذاکرات تجاری (بر اساس ادعای برگزارکنندگان و سیاست‌گذاران نمایشگاه) مورد توجه و راستی‌آزمایی قرار گرفته باشد (مقرر بوده بیش از ۳.۵ میلیارد دلار قرارداد و تفاهم‌نامه در طول برگزاری چهارمین و پنجمین دوره نمایشگاه منعقد گردد)، نسبت به تشکیل ستاد و برنامه‌ریزی جهت برگزاری ششمین دوره این نمایشگاه اقدام شده است. 

اما فارغ از نتایج دوره‌های قبلی، نمایشگاه توانمندی‌های صادراتی ایران چند سوال را مطرح کرده و انتظار می‌رود که بخش‌های مختلف سیاست‌گذاری و اجرایی این رویداد، پاسخی در خور به مخاطبان و کارشناسان داشته باشند. 

سابقه برگزاری نمایشگاه‌ها به شیوه جدید و بر مبنای برگزاری نمایشگاه‌ها به صورت تخصصی و با استفاده از توانمندی مجریان و پیمانکاران به اوایل دهه ۸۰ شمسی باز می‌گردد. آخرین دوره نمایشگاه بین‌المللی بازرگانی تهران با حضور شرکت‌های ایرانی و خارجی در سال ۱۳۷۷ برگزار شد و با توجه به مباحث انجام شده در خصوص کارایی اینگونه نمایشگاه‌ها در سطح بین‌الملل، مقرر شد از سال ۱۳۷۸، نمایشگاه‌های تجاری صنعتی از حالت عمومی خارج شده و با هدف استفاده بهینه متخصصان، تجار و بازرگانان نسبت به برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی-داخلی و تخصصی-بین‌المللی اقدام شود. 

ضمن اینکه اغلب نمایشگاه‌های بین‌المللی بازرگانی که در سطح دنیا برگزار می‌شد، بیش از آنکه جنبه تجاری و صنعتی داشته باشد، به بازار مکاره ای برای تامین نیازمندی‌های مردم و مصرف‌کنندگان و فروش مستقیم کالاها تبدیل شده بودند. این موضوع در کنار اهمیت تخصص‌گرایی در حوزه تجارت بین‌الملل و ضرورت استفاده از توانمندی‌های بالفعل در حوزه‌های تخصصی کالایی و خدماتی منجر به تدوین تقویم نمایشگاه‌های بین‌المللی داخلی و خارجی در اواخر دهه ۷۰ و اوایل دهه ۸۰ شد. از سوی دیگر به دلایلی که بیان گردید، نمایشگاه‌های اختصاصی جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور هم از اولویت خارج شد و حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی-تخصصی اولویت اول تصمیم‌گیران حوزه تجارت خارجی شد. هر چند هنوز با توجیهات مختلف از جمله عدم برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی در برخی کشورها نسبت به برگزاری نمایشگاه‌های اختصاصی در سایر کشورها اقدام می‌گردد که ارزیابی‌ها حاکی از عدم موفقیت اینگونه نمایشگاه‌ها با توجه به مشخص نبودن گروه‌های کالایی و خدماتی و عام بودن موضوعات است. از همین‌رو نتیجه این می‌شود که با توجه به هزینه‌های انجام شده توسط مجریان و برگزارکنندگان و عدم وجود شاخص مناسب برای انتخاب بنگاه‌های تولیدی صادراتی، حضور در این نمایشگاه‌ها بعضا به صورت دستوری و سفارشی و با توجه به تاکید مقامات صورت پذیرفته و بسیاری از مشارکت‌کنندگان اطلاعی از وضعیت بازار کشور هدف و حتی نیازمندی‌های بازار نداشته و در نهایت هزینه‌های معتنباهی متحمل می‌شوند.‌ در نتیجه همواره توصیه شده که حضور در نمایشگاه‌های تخصصی-بین‌المللی در کشورهای مختلف با توجه به حضور سایر کشورها و خریداران از کشورهای مختلف در دستور کار قرار گرفته یا نسبت به تعریف نمایشگاه‌های تخصصی-اختصاصی در کشورهای مختلف و آن هم بر اساس بررسی وضعیت اقتصادی و بازرگانی کشور و نیازمندی‌های بازار و در نهایت توانمندی‌های جمهوری اسلامی ایران اقدام شود.

بی‌شک اگر از هزینه‌ها بگذریم حضور در نمایشگاه‌ها، ساده‌ترین کار برای بنگاه‌های تولیدی صادراتی است ولی ارزیابی اثرگذاری نمایشگاه بعد از برگزاری نمایشگاه و در صورت انعقاد قرارداد فروش یا خرید انجام می‌شود. اگر قرار باشد که واحد تولیدی صادراتی ایرانی صرفا در نمایشگاه‌ها حاضر باشد و ویترین توانمندی‌ها و قابلیت‌های کشور باشد، لازم است که مشکلات مربوط به تجارت از قبیل نقل‌و‌انتقال وجوه، حمل‌ونقل، لجستیک و...، از قبل مرتفع شده باشد. 

بنابراین اولین سوال این است که مبنا و دلیل توجیهی برگزاری این نمایشگاه در کنار ده‌ها نمایشگاه تخصصی-بین‌المللی در داخل کشور چیست؟ 

در حالی که تقویم نمایشگاه‌های داخلی کشور تقریبا همه گروه‌های کالایی را در برگرفته، چه لزومی دارد که هزینه‌های تولیدکنندگان و صادرکنندگان را افزایش داده و آنها را تشویق به حضور در نمایشگاه های عمومی کنیم؟ 

برگزاری پنج دوره نمایشگاه تاکنون

از این مطالب که بگذریم؛ تاکنون پنج دوره نمایشگاه توانمندی‌های صادراتی ایران برگزار شده که دوره اول آن در سال ۱۳۹۲ در محل دائمی نمایشگاه‌ها، دوره‌های دوم و سوم در مجموعه شهر آفتاب و دوره چهارم و پنجم در محل دائمی نمایشگاه‌های تهران برگزار شده است. با وجود اینکه از چند و چون و کیفیت برگزاری چند دوره برگزار شده و نتایج و آثار آن اطلاعی در دست نیست اما مسوولان امر بر برگزاری مجدد آن در سال ۱۴۰۴ تاکید کرده‌اند. اگر هدف از برگزاری هر نمایشگاهی توسعه تجارت خارجی و در نهایت استفاده از ابزار نمایشگاهی برای انعقاد قراردادهای تجاری است، برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی-بین المللی در داخل و خارج از کشور با همین رویکرد برگزار شده و برگزاری نمایشگاه‌های عمومی و با حضور کلیه گروه‌های کالایی، نه فقط منسوخ شده، بلکه با فلسفه برگزاری رویدادهای تجاری در تضاد است. نکته قابل توجه اینکه در شرایط فعلی که اغلب بنگاه‌های تجاری با بحران‌های اقتصادی روبه‌رو هستند، لازم بوده شرایطی فراهم شود که هزینه‌های بنگاه‌های تجاری به حداقل رسیده و بتوانند بازاریابی و فروش محصولات خود را توسعه دهند.‌ در نتیجه در حالی که سالیانه صدها نمایشگاه تخصصی در داخل و خارج از کشور برگزار می‌شود، برگزاری نمایشگاهی عام با موضوعات غیر مشخص و مبهم چه دستاوردی جز افزایش هزینه‌ها برای واحد‌های تولیدی صادراتی بابت حضور در چنین نمایشگاهی خواهد داشت؟ از سوی دیگر حضور و انتخاب بازرگانان و خریداران خارجی بر چه مبنایی صورت خواهد پذیرفت‌؟ این افراد از چه گروه‌های کالایی هستند؟ آیا اصولا تناظری میان موضوعات نمایشگاه (که اعلام نشده است) با فعالیت اعضای پذیرش شده به عنوان بازدیدکننده وجود دارد؟ این سوالات و ابهامات از این دست، ماهیت برگزاری این نمایشگاه را با چالش روبه‌رو ساخته و در این صورت برگزاری این نمایشگاه نمی‌تواند بازدهی مناسبی داشته باشد. 

نمایشگاه توانمندی‌های جمهوری اسلامی ایران، گرته‌برداری ناقصی از نمایشگاه‌های اختصاصی بوده و تفاوت آن با نمایشگاه‌های اختصاصی آن است که نمایشگاه‌های اختصاصی در کشور هدف برگزار شده و مخاطبان آن تجار، بازرگانان و بعضا مصرف‌کنندگان نهایی کشور هدف هستند؛ در حالی که در نمایشگاه توانمندی‌های صادراتی (که موردی مشابه آن حداقل بر اساس بررسی‌های نگارنده در سایر کشورها یافت نشده است) گروه‌های مختلف کالایی در داخل کشور، توانمندی‌ها را عرضه کرده و مخاطبان را با هزینه‌های معتنابهی برای بازدید دعوت می‌نمایند. در نتیجه فارغ از دیدگاه‌ها و اهداف برگزارکنندگان از برگزاری این رویداد، در مقایسه با سایر نمایشگاه‌ها مشمول هزینه‌های بیشتری شده که در نهایت به وسیله غرفه‌داران پرداخت شده و نتیجتا حضور واحد‌های تولیدی صادراتی با هزینه‌های زیادی همراه خواهد بود که در مقایسه با این هزینه‌ها، منافع حاصله چندان قابل بیان نخواهد بود. 

به نظر می‌رسد که برگزارکنندگان این نمایشگاه، با توجه به وعده‌های خود، صرفا به دنبال کمی‌نگری بوده و تلاش خواهند کرد به هر صورت ممکن، اولا فضای بیشتری را به نمایشگاه اختصاص داده و دوما تعداد بیشتری بازدیدکننده خارجی را دعوت کرده و مقدمات حضور آنها را فراهم نمایند. تمرکز بر این دو موضوع باعث شده که شاخص خاصی جهت حضور غرفه‌داران و همچنین بازدیدکنندگان وجود نداشته باشد و صرف پر شدن فضای نمایشگاهی و افزایش تعداد بازدیدکنندگان خارجی به هم و غم مسوولان امر تبدیل شود. 

نکته پایانی اینکه اگر نمایشگاه‌ها به عنوان یک صنعت جوان و پویا پذیرفته شود، لازم است که الزامات و شاخص‌های برگزاری مطلوب یک‌ نمایشگاه نیز در نظر گرفته شود که ذیلا به برخی از آنها اشاره می‌شود.

مورد اول: ابتدا لازم است گروه‌های کالایی مشخصی برای نمایشگاه تعیین شود. این انتخاب و تعیین لازم است بر اساس شاخص‌هایی همچون میزان صادرات کالا یا صنعت مورد نظر در سال قبل از برگزاری نمایشگاه، میانگین صادرات در سه سال گذشته، وضعیت زنجیره ارزش تولید گروه‌های کالایی منتخب، بازارهای هدف بر اساس آمار رسمی و همچنین وضعیت رقبا در بازار هدف صورت پذیرد. 

مورد دوم: تعیین شاخص‌های واحد‌های تولیدی صادراتی و در نهایت غربال ایشان جهت حضور در نمایشگاه به عنوان غرفه‌دار نیز یکی از وظایف مهم برگزارکنندگان بوده تا اولا رقابت میان واحد‌های تولیدی صادراتی جهت حضور در نمایشگاه افزایش یافته و‌ دوما با توجه به برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی در طول سال و حضور بنگاه‌های تولیدی صادراتی در نمایشگاه‌های تخصصی متعلق به صنعت فعال در آن، لازم است شرایطی فراهم شود تا انگیره لازم جهت حضور ایشان در نمایشگاه به عنوان غرفه‌دار فراهم شود. وگرنه به عنوان مثال سالانه چند ده نمایشگاه صنایع غذایی در سطح کشور یا حتی خارج از کشور برگزار شده و تولیدکننده مواد غذایی و یا فعال صنعت غذا، ترجیح می‌دهد در نمایشگاه تخصصی صنعت متعلق به مجموعه‌اش شرکت کرده تا در نمایشگاهی عام که مشخص نیست حضورش، چه بروندادی خواهد داشت. همچنین بنگاه‌های تولیدی و صادراتی برای حضور در نمایشگاه‌ها، برنامه و تقدیم داشته و با توجه به هزینه‌های بالای حضور در نمایشگاه‌های داخلی و خارجی از یک‌سو و مشکلات اقتصادی موجود از سوی دیگر، تمایل چندانی به حضور در نمایشگاه‌های عمومی نداشته و ترجیح می‌‌دهند صرفا بر اساس تقویم سالیانه خود و متناسب با بودجه تخصیصی برای فعالیت‌های ترویجی در رویدادها شرکت کند.