کشاورزی زیر تیغ کم‌بارشی؛ امنیت غذایی در خطر

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ کشاورزی از صنایع مهمی محسوب شده که ارتباط مستقیمی بر معیشت مردم دارد. در واقع عملکرد کشاورزان و حمایت‌های دولت از این بخش، می‌تواند تعیین‌کننده وجود یا عدم امنیت غذایی در کشور باشد. با این حال اما هر ساله علاوه‌بر معضلات حمایتی که از سوی سیاست‌گذاران رخ می‌دهد، آفات، بیماری‌های گیاهی، حوادث طبیعی و... نیز بر عملکرد کشاورزان و بهره‌وری محصولات تاثیر می‌گذارند. 

در سال زراعی جاری، کشاورزی ایران با چالش اساسی کاهش بارندگی‌ها و پیامدهای ناشی از آن مواجه شده است. از همین‌رو بررسی‌ آمارها نشان می‌دهند که میزان بارش‌های پاییز امسال تنها به ۳۶.۴ میلی‌متر رسیده که نسبت به میانگین بلندمدت، کاهش ۴۶ درصدی را نشان می‌دهد. این کاهش بارش در حالی رخ داده که بسیاری از کشاورزان در فصل پاییز به کاشت محصولات خود پرداخته‌اند و منابع آبی ناکافی، تهدیدی جدی برای عملکرد تولیدی این بخش محسوب می‌شود. 

پیامدهای کاهش بارندگی بر کشاورزی و امنیت غذایی 

میزان بارندگی، از عوامل اصلی تعیین‌کننده میزان ذخایر آب‌های زیرزمینی هستند. اکنون نیز کاهش بارندگی‌ها، موجب کاهش ذخایر آب‌های زیرزمینی و تضعیف کیفیت محصولات کشاورزی شده است. در سال‌های اخیر، تغییرات اقلیمی و الگوی ناپایدار بارش‌ها به تهدیدی پایدار برای تولید محصولات استراتژیک مانند گندم، برنج و ذرت تبدیل شده و چه‌بسا امنیت غذایی کشور را نیز به خطر انداخته و هزینه‌های کشاورزان را به دلیل نیاز به منابع جایگزین برای آبیاری افزایش داده است. 

تولید گندم در تنگنا 

گندم که به عنوان یکی از محصولات اساسی کشاورزی ایران محسوب شده، نقش کلیدی در تامین امنیت غذایی کشور دارد. این در حالی بوده که هر ساله رسیدن به خودکفایی در تولید این محصول، مد نظر سیاست‌گذاران قرار داشته و در سال زراعی گذشته، این هدف محقق شد. از همین‌رو در سال گذشته هیچ واردات گندمی رخ نداد و تمام نیاز کشور از طریق تولید گندمکاران تامین شد.

با این حال اما در سال زراعی جاری، کاهش بارندگی به ویژه در مناطق دیم‌کاری، باعث کاهش تولید گندم شده است. این شرایط نه تنها تامین نیاز داخلی را با چالش مواجه می‌کند، بلکه هزینه‌های تولید از جمله آبیاری، کود و سموم را برای کشاورزان افزایش می‌دهد. 

تاثیر کم‌بارشی بر کشاورزی دیم 

مناطق دیم‌کاری که به بارش‌های طبیعی وابسته هستند، بیشترین آسیب را از کاهش بارندگی‌ها می‌بینند. کشاورزان در این مناطق به دلیل کاهش منابع آبی، با افت عملکرد محصول مواجه شده‌اند. این وضعیت به ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور، مشکلات بیشتری را ایجاد کرده است. 

راهکارهای مقابله با بحران کم‌بارشی 

برای مقابله با بحران کم‌بارشی، اتخاذ تدابیر مدیریتی و استفاده از فناوری‌های نوین کشاورزی ضروری خواهد بود. از همین‌رو در ادامه این گزارش به راهکارهای پیشنهادی در خصوص حل این چالش می‌پردازیم.  

مدیریت منابع آبی: کشاورزان باید اصول مدیریت صحیح آب و خاک را رعایت کنند و از سامانه‌های آبیاری مدرن و هوشمند بهره‌مند شوند. استفاده از سامانه‌های آبیاری قطره‌ای، بارانی و تحت فشار، به ‌ویژه در مناطق کم‌آب، می‌تواند به افزایش کارایی مصرف آب کمک کنند. این سامانه‌ها به کشاورزان این امکان را می‌دهند که آب را به طور دقیق و بهینه به ریشه‌های گیاهان برسانند که همین مساله باعث کاهش هدررفت آب خواهد شد.  

همچنین کاهش استفاده از منابع آب زیرزمینی و جایگزینی آن با سامانه‌های جمع‌آوری و ذخیره آب باران می‌تواند منجر به حفظ منابع آبی کشور شود. به‌ علاوه اینکه اصلاح و نوسازی سیستم‌های آبیاری سنتی که کارآیی پایینی دارند، برای مقابله با بحران کم‌آبی ضروری است.

استفاده بهینه از کودها و سموم: در شرایط کم‌آبی، استفاده دقیق و بهینه از نهاده‌های کشاورزی می‌تواند به کاهش هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری کمک کند. همچنین تغییر الگوی کشت محصولات مقاوم‌تر به کم‌آبی مانند ذرت دانه‌ای، جو و گیاهان دارویی می‌تواند به کاهش مصرف آب کمک کند. این در حالی بوده که ترویج کشاورزی قراردادی و چه‌بسا توسعه کشت‌های گیاهان مقاوم به خشکی می‌تواند جایگزین مناسبی برای محصولات سنتی باشد که به آب بیشتری نیاز دارند.

استفاده از شیوه‌های کشاورزی پایدار که به حفظ سلامت خاک و کاهش مصرف منابع آبی کمک می‌کند، می‌تواند یک راهکار بلندمدت باشد. این شیوه شامل استفاده از مواد آلی، کمپوست‌ها و پوشش گیاهی برای جلوگیری از تبخیر آب از سطح خاک می‌شود.

آموزش و توسعه: ارائه آموزش‌های کاربردی به کشاورزان در زمینه‌های مدیریت مزارع و استفاده از فناوری‌های نوین، از جمله اقدامات موثر در این زمینه خواهد بود. آموزش کشاورزان در زمینه مدیریت منابع آب، استفاده بهینه از نهاده‌های کشاورزی و بهره‌برداری از فناوری‌های نوین، می‌تواند به بهبود عملکرد کشاورزی و افزایش تاب‌آوری در برابر کم‌آبی کمک کند. دولت و سازمان‌های کشاورزی باید دوره‌های آموزشی و کارگاه‌های فنی برای کشاورزان برگزار کنند. 

حمایت دولتی: دولت باید با فراهم کردن تسهیلات مالی و اعطای وام‌های کم‌بهره، کشاورزان را به سمت استفاده از فناوری‌های نوین سوق دهد. این می‌تواند شامل تجهیز مزارع به سیستم‌های آبیاری مدرن، خرید کودهای کارآمد یا توسعه کشاورزی هوشمند باشد. 

امید به بهبود وضعیت بارندگی 

با ورود به فصل زمستان، امیدواری‌ها برای جبران کم‌بارشی‌های پاییز افزایش یافته است. طبق پیش‌بینی سازمان هواشناسی، میزان بارندگی‌ها در ماه‌های آینده روندی صعودی خواهند داشت که می‌تواند تا حدودی مشکلات ناشی از کم‌بارشی را کاهش دهد. به گفته سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی بارش‌های زمستانی به ویژه در مناطق حساس می‌تواند ذخایر آبی را تقویت کند.