تجارت تهران-دوشنبه در مسیر چابهار

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ مهدی سنایی، مشاور سیاسی رئیس‌ جمهور در حساب کاربری خود در شبکه ایکس با اشاره به برنامه‌های هفته جاری رئیس‌ جمهور پزشکیان نوشت: «دکتر پزشکیان چهارشنبه ۱۹ دی‌ماه برای بررسی روابط دوجانبه و موضوعات منطقه‌ای در تهران میزبان آقای السودانی است. دعوتنامه‌هایی نیز از ولادیمیر پوتین و امامعلی رحمان دریافت نموده و اواخر دی‌ماه به تاجیکستان و روسیه سفر می‌کند. اسناد متعددی به منظور گسترش روابط امضا می‌شود». 

این سفر می‌تواند پیامدهای مهمی در تجارت دوجانبه ایران و تاجیکستان داشته باشد. در سفر رئیس جمهور سابق ایران، شهید ابراهمی رئیسی به تاجیکستان مقامات دولتی دو کشور دورنمای توسعه همکاری‌های دو کشور را مورد بحث و بررسی قرار دادند و بر سر افزایش حجم مبادلات تجاری دوجانبه تا سقف ۵۰۰ میلیون دلار توافق کردند. دو طرف همچنین توافق کردند که از فرصت‌های موجود برای توسعه نقشه راه جهت افزایش تجارت دوجانبه تا سقف ۵۰۰ میلیون دلار بهره می‌گیرند و سرمایه‌گذاری مشترک در مناطق آزاد اقتصادی تاجیکستان به این امر کمک می‌کند. 

در سال ۲۰۱۴، ایران سومین شریک تجاری بزرگ تاجیکستان بود که حجم مبادلات تجاری آن حدود ۲۰۰ میلیون دلار بود اما به دلیل سردی روابط، این ارقام به ۶۰ تا ۷۰ میلیون دلار در سال ۲۰۱۵ کاهش یافت. پس از این دوره روابط از سال ۲۰۱۵، دو کشور در سال‌های اخیر برای بهبود همکاری‌های دوجانبه تلاش کرده‌اند. برای نمونه شرکت‌های ایرانی نیروگاه ۲۲۰ مگاواتی سنگ‌توده۲ را در این کشور آسیای مرکزی ساختند. 

ایران همچنین پروژه‌ای را برای ساخت نیروگاه برق آبی در سد روگون تاجیکستان آغاز کرده است. علاوه بر این، دو کشور با سرمایه‌گذاری ۸ میلیون دلاری در ساخت تونل استقلال موافقت کردند. این تونل زمان سفر بین دوشنبه و دومین شهر بزرگ تاجیکستان، خجند را کاهش می‌دهد. 

مقابله با تحریم‌های غرب 

تاجیکستان به دلیل موقعیت استراتژیک خود در آسیای مرکزی، هم‌مرز با افغانستان، چین، قرقیزستان و ازبکستان، اهمیت ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک مهمی برای نظام روابط بین‌الملل دارد. با توجه به اینکه تاجیکستان تنها کشور آسیای مرکزی است که دارای زبان و فرهنگ فارسی مشترک با ایران بوده، تهران می‌تواند از این موضوع برای حفظ جایگاه و نقش تاثیرگذار خود در منطقه استفاده کند. علاوه بر این، تاجیکستان برای ایران «پنجره‌ای» به سوی آسیای مرکزی خواهد بود. 

تقریبا یک سال پس از تهاجم روسیه به اوکراین، منطقه آسیای مرکزی همچنان با تاثیرات تغییر محیط ژئوپلیتیک دست و پنجه نرم می‌کند. با تمرکز روسیه بر اوکراین، فرصت‌های جدیدی برای تعامل در منطقه‌ای پدید آمده که تا همین اواخر تحت کنترل مسکو بود. در این میان، چین و ترکیه به تحکیم و تقویت مواضع مربوطه خود در منطقه در راستای تغییر شکل گسترده‌تر نظم منطقه ادامه می‌دهند. همزمان ایران شروع به تقویت روابط خود در آسیای مرکزی، به ویژه در ارتباط با مسیرهای ارتباطی و تجاری کرده است. افزایش تعامل در منطقه یکی از اولویت‌های بلندمدت سیاست خارجی ایران بوده که این امر در تصمیم رئیس جمهور سابق، شهید ابراهیم رئیسی، برای انتخاب تاجیکستان به عنوان مقصد اولین سفر ریاست جمهوری خود مشهود بود. ایران همواره به دنبال تعامل در منطقه برای جلوگیری از انزوای فزاینده از تحریم‌های بین‌المللی است. 

در عین حال، ایران در حال پیشرفت برای تنوع بخشیدن به اقتصاد خود برای غلبه به این مسائل است. برای نمونه عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای فعالیت تجاری آن با آسیای مرکزی را تقویت و امکان تعامل بیشتر با دو اقتصاد بزرگ سازمان همکاری شانگهای یعنی چین و هند را فراهم می‌کند. ایران همچنین در حال تشدید تعامل خود با اتحادیه اقتصادی اوراسیا به دنبال تمدید اخیر توافقنامه تجارت آزاد تا سال ۲۰۲۵ است که از تلاش‌های تهران برای قرار گرفتن خود به عنوان یک شریک خارجی مهم برای منطقه آسیای مرکزی حمایت می‌کند. 

در واقع، یکی از دلایل اصلی علاقه ایران به تاجیکستان، هدف تنوع بخشیدن به مسیرهای تجاری و حمل‌ونقل این کشور است. ایران به دنبال توسعه پیوندهای زمینی و زیرساخت‌های حمل‌ونقل از طریق تاجیکستان بوده که مسیرهای جدیدی را برای صادرات به بقیه آسیای مرکزی و فراتر از آن می‌گشاید. این امر نه فقط بر اقتصاد ایران تاثیر مثبت خواهد داشت، بلکه به توسعه اقتصادی تاجیکستان و منطقه اطراف نیز کمک خواهد کرد. یکی از‌ این کریدورهای بالقوه مربوط به مسیر «راهگذر پارسی» بین سه کشور همزبان ایران، افغانستان و تاجیکستان است که در صورت عملیاتی شدن و برداشتن موانع جغرافیایی و سیاسی می‌تواند برای هر سه کشور، آورده اقتصادی داشته باشد. 

توسعه مبادلات کشاورزی 

به باور کارشناسان، سفر رئیس جمهور ایران به تاجیکستان می‌تواند به تسهیل قابل توجه تجارت متقابل منجر شود و بر تجارت بخش کشاورزی تاثیر بگذارد، زیرا برای هر دو کشور بخش میوه و سبزیجات، منبع مهم درآمدهای صادراتی است. 

پیش از این، روابط ایران و تاجیکستان بسیار سرد و تجارت متقابل در سطح حداقل بود. در صورت تغییر شرایط، ایران می‌تواند صادرات کالاهایی مانند سبزیجات گلخانه‌ای، سیب تازه، خشکبار به تاجیکستان را افزایش دهد. همچنین اخیرا میزان تمایل به کیوی در تاجیکستان رو به افزایش است، بنابراین احتمالا ایران بتواند از این فرصت بهره‌مند شود. اما مهمترین عامل دسترسی تاجیکستان از طریق بنادر ایران به اقیانوس جهانی خواهد بود. تاجیکستان یک کشور محصور در خشکی است و در حال حاضر تقریبا تمام واردات سبزیجات و میوه به تاجیکستان از طریق بنادر روسیه انجام می‌شود که بسیار گرانتر از واردات از طریق بنادر ایران تلقی می‌شود. بنابراین، این امکان وجود دارد که بهبود روابط با ایران به افزایش واردات موز و سایر میوه‌هایی که در تاجیکستان کشت نمی‌شوند، کمک کند. همچنین جغرافیای واردات نیز می‌تواند تغییر کند. 

انتقال فناوری نیز می‌تواند حد زیادی تشدید شود. ایران در مقایسه با تاجیکستان، تولید میوه و سبزیجات مدرن نسبتا پیشرفته‌ای دارد. بنابراین، درختان نهالستانی میوه مانند سیب، گیلاس و همچنین پسته، گردو، بادام و غیره می‌توانند از ایران به تاجیکستان ارسال شوند و رقابت جدی را برای عرضه نهال‌های ترکیه و صربستان ایجاد کنند. 

مشاوران باغبانی ایرانی نیز می‌توانند بدون ویزا به تاجیکستان سفر کنند که قطعا باید به بهبود بازدهی میوه‌کاری در این کشور کمک کند. در واقع، در تاجیکستان، سطح بحرانی کمبود دانش در مورد فن‌آوری‌های مدرن برای رشد و فن‌آوری میوه‌ها، انواع توت‌ها و آجیل مشهود است. همچنین، بسیار مهم است که هیچ مانع زبانی قابل توجهی بین کشورها برای انتقال این دانش وجود ندارد. در مورد تاجیکستان نباید انتظار افزایش قابل توجهی در صادرات میوه و سبزیجات از این کشور به بازار ایران داشت، زیرا هر دو کشور محصولات مشابهی کشت می‌کنند اما تولید در ایران بسیار توسعه یافته است. 

اتصال تاجیک‌ها به بندر چابهار 

همانطور که اشاره شد، برای افزایش حجم تجارت دوجانبه استفاده از بنادر جنوبی ایران مانند چابهار برای تاجیکستان از اهمیت بالایی برخوردار است. این بندر که هند را به آسیای مرکزی و افغانستان متصل می‌کند، از اهداف ایران برای توسعه اقتصاد و تجارت دریایی حمایت کرده است. این بندر که توسط ایران در سال ۲۰۱۷ با مشارکت هند راه اندازی شد، تبدیل به یک مرکز تجاری جهانی شده و دسترسی جایگزین به بازارهای آسیای مرکزی برای حمل‌ونقل کالا ارائه می‌دهد و همچنین دسترسی مستقیم ایران به آب‌های بین‌المللی را که در حال حاضر از تحریم‌های ایالات متحده مستثنی هستند، فراهم می‌کند. 

بر اساس آخرین داده‌ها، اقتصادهای آسیای مرکزی همچنان شوک‌های اقتصادی ناشی از جنگ را احساس می‌کنند. دسترسی به بنادر منطقه‌ای مانند بندر چابهار، امکان تعامل اقتصادی مطلوب را ارائه می‌دهد. تاجیکستان نیز اشتیاق خود را برای این بندر نشان داده و خواستار ارتباطات بیشتر با شبکه‌های منطقه‌ای شده است. 

بندر چابهار به‌ عنوان یک نقطه اتصال میان آسیای مرکزی، جنوب و جنوب شرقی و خاورمیانه، می‌تواند جایگزین جذابی برای مسیر حمل‌ونقل مورد علاقه فعلی، کریدور میانی باشد. همچنین، ایران از طریق بندر چابهار به عنوان ابزاری برای نفوذ خود در سراسر منطقه استفاده می‌کند. همچنین تلاشی برای گنجاندن تاجیکستان در موافقتنامه چابهار صورت گرفته که در صورت الحاق این کشور و همچنین همسایه آن یعنی قرقیزستان، تحول بزرگی برای اقتصادی این کشور خواهد بود.