گرانی برنج در بی‌اطلاعی دولت از آمار کشت؛ چرا با احتکار مقابله نمی‌شود؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ برنج یکی از اقلام پرمصرف خانوارهای ایرانی محسوب می‌شود که بازار آن طی هفته‌های اخیر، دچار آشفتگی شده است، بررسی خبرنگار اقتصاد معاصر حاکی‌ست دپو و احتکار این محصول در کنار کاهش تولید و کمتر شدن واردات، موجب افزایش روزانه این قوت غالب مردم شده است.

در حال حاضر قیمت برنج‌های داخلی مانند دمسیاه گیلان به کیلویی ۱۲۷ هزار تومان و صدری دمسیاه ممتاز به ۱۵۹ هزار تومان رسیده‌ است، حتی برنج‌های ارزان‌تر مانند فجر و شیرودی نیز به ترتیب با قیمت‌های ۹۰ و ۸۰ هزار تومان در فروشگاه‌های زنجیه‌ای عرضه می‌شوند. به همین ترتیب برنج‌های خارجی هم که در گذشته به عنوان گزینه‌ای اقتصادی شناخته می‌شدند، اکنون افزایش قیمت دارند، کاهش فاصله قیمتی برنج داخلی و خارجی  خانوارها را به خرید برنج‌های داخلی با هزینه بیشتر سوق داده است. 

کاهش واردات؛ دلیل اصلی گرانی برنج یا بهانه‌ای جدید؟

بر اساس آمارها، واردات برنج طی ۹ ماهه نخست امسال حدود ۲۰ درصد کاهش یافته است. در حالی که تخصیص ارز به واردات همچنان با مشکلاتی روبه‌روست اما وزارت جهاد کشاورزی از تولید ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تن برنج داخلی خبر داده و مدعی کاهش نیاز به واردات است. اما آیا این ادعا با واقعیت‌های بازار همخوانی دارد؟ 

وضعیت بازار نشان می‌دهد که برنج خارجی که پیش‌تر نقش مهمی در تنظیم بازار ایفا می‌کرد، دیگر مانند گذشته در دسترس نیست. همین کاهش واردات، در کنار عدم توزیع به‌ موقع برنج داخلی، منجر به افزایش قیمت‌ها شده است. این شرایط پرسش‌های جدی را درباره میزان تولید واقعی و سیاست‌های تنظیم بازار مطرح کرده است. 

افول تولید و کاهش واردات از عوامل افزایش قیمت برنج 

در همین راستا علی بهروزی، پژوهشگر حوزه کشاورزی در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصاد معاصر، درباره وضعیت بازار برنج و کاهش واردات این محصول اظهار داشت: «امسال واردات برنج کاهش داشته و این در حالی اتفاق افتاده که میزان تولید برنج داخلی نیز به نسبت سال گذشته، کاهش یافته است. از همین‌رو کمبود واردات و کاهش تولید، هر دو از عوامل کاهش عرضه این محصول به بازار و افزایش شدید قیمت آن بوده‌اند.»

وی در ادامه افزود: «وزارت جهاد کشاورزی باید خلاها را بشناسد و به عنوان متولی، همواره بر بازار رصد کافی داشته باشد. اگر زمانی پیش‌بینی می‌شود که میزان تولید داخل متناسب با تقاضا نیست، اقدام به واردات محصول کند و در زمانی که تولید داخل کفاف تقاضا را می‌دهد، از واردات بی‌رویه خودداری کند. مساله‌ای که وزارتخانه به آن توجه نداشته و مسوولان ذی‌ربط مدعی بودند که امسال نیازی به واردات نیست و تولید داخل جوابگوی کل نیاز کشور تا پایان سال خواهد بود.»

تناقض آمارهای تولید برنج

یکی از مسائل مهم در بررسی وضعیت بازار برنج، آمارهای متناقضی است که از سوی مسؤولان ارائه می‌شود. گزارش‌های رسمی وزارت جهاد کشاورزی سطح زیر کشت برنج را ۷۰۰ هزار هکتار و تولید را ۲.۷ میلیون تن اعلام کرده‌اند اما بررسی‌ها نشان می‌دهد این آمار با واقعیت‌های موجود همخوانی ندارد. 

در حقیقت، سطح زیر کشت واقعی در ایران کمتر از ۶۰۰ هزار هکتار برآورد می‌شود که دوسوم آن متعلق به استان‌های گیلان و مازندران است. به علاوه، برآورد تولید ۲.۷ میلیون تن برنج سفید، به معنای افزایش ۳۵ درصدی تولید نسبت به سال گذشته است؛ ادعایی که با توجه به محدودیت‌های نهاده‌ها، تکنولوژی و شرایط کشت، غیرواقعی به نظر می‌رسد.

در سال جاری، برخلاف برخی ادعاها، هیچ پیشرفتی در تامین نهاده‌های کشاورزی، تولید بذر گواهی‌شده یا ارائه فناوری‌های نوین به کشاورزان صورت نگرفته است. به گفته کارشناسان، این عوامل نه فقط باعث افزایش تولید نشده‌اند، بلکه شرایط تولید برنج را در سطحی مشابه سال گذشته نگه داشته‌اند. بر این اساس، تولید برنج داخلی در سال جاری حداکثر ۲ میلیون تن بوده و فاصله قابل توجهی با ادعای ۲.۷ میلیون تن دارد.

نقش دلالان در نوسانات بازار برنج

بررسی‌ها نشان می‌دهد که یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش قیمت برنج، احتکار کالا توسط واسطه‌ها و دلالان است. این افراد با انبار کردن برنج‌های داخلی و وارداتی، کمبود مصنوعی در بازار ایجاد کرده و قیمت‌ها را به صورت غیرواقعی افزایش می‌دهند. چنین شرایطی باعث شده که مصرف‌کنندگان برای تامین نیازهای خود با هزینه‌های بیشتری مواجه شوند. 

به گفته برخی کارشناسان، در گذشته واردات بیش از حد برنج با استفاده از ارز ترجیحی، مانع از آن می‌شد که احتکار دلالان به چشم بیاید، زیرا بازار به دلیل حجم بالای واردات اشباع شده بود اما اکنون که واردات کاهش یافته، نقش مخرب واسطه‌ها بیش از پیش آشکار شده است. 

راهکارهای عملی برای کنترل وضعیت بازار

بازار برنج ایران به شدت نیازمند نظارت دقیق و برنامه‌ریزی بلندمدت است. حذف ارز ترجیحی به خودی خود می‌تواند گامی مثبت در راستای واقعی‌سازی بازار باشد اما بدون نظارت و مدیریت صحیح، این سیاست می‌تواند نتیجه‌ای معکوس داشته باشد. دولت باید با تدوین استراتژی‌های کارآمد، مانع از ایجاد انحصار و احتکار در بازار شود. 

در عین حال، تقویت زیرساخت‌های تولید داخلی برنج و حمایت از کشاورزان باید در اولویت قرار گیرد. افزایش تولید داخلی، کاهش وابستگی به واردات و نظارت جدی بر فعالیت دلالان و واسطه‌ها می‌تواند ثبات بیشتری به بازار برنج بدهد و از فشار اقتصادی بر خانوارها بکاهد. 

دولت به فکر تامین برنج ماه رمضان و نوروز باشد

سعید بنایی، پژوهشگر حوزه کشاورزی در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصاد معاصر با اشاره به وضعیت آینده بازار برنج بیان کرد: «با توجه به کاهش تولید برنج در سال جاری و همچنین کاهش واردات این محصول، قطعا در زمان‌های اوج مصرفی که پیش رو داریم، نظیر ماه مبارک رمضان و عید نوروز، با مشکلات شدیدی مواجه خواهیم شد. البته مشکلات بازار برنج، از الان نیز به چشم می‌خورد.»

وی در خصوص راهکارهایی برای رفع بحران بازار برنج اظهار کرد: «وزارت جهاد کشاورزی باید نسبت به تولید برنج داخل اهتمام ویژه داشته باشد. از همین‌رو لازم است که با حمایت از شالی‌کاران و ارائه مشوق‌ها، کشور را در تولید برنج خودکفا کند. همچنین متولی بازار باید گلوگاه‌ها را بشناسد و با رصد دقیق، همواره وضعیت بازار را با اقدامات لازم کنترل کند. این در حالی است که مردم شاهد گرانی بسیاری از اقلام اساسی هستند و برنج یکی از این موارد بوده و اگر وزارت جهاد کشاورزی پیش‌بینی‌های دقیق‌تری نسبت به وضعیت بازار داشت، الان وضعیت طور دیگری بود.»

بنایی تصریح کرد: «بازار برنج نیازمند اصلاحات جدی و فوری است. شفاف‌سازی آمار تولید، واردات به‌موقع، نظارت بر عرضه و مقابله با دلالی و احتکار، از جمله اقداماتی است که می‌توانند به بهبود شرایط کمک کند. علاوه بر این، تامین نهاده‌های کشاورزی و حمایت از تولیدکنندگان داخلی باید در اولویت قرار گیرد تا تولید برنج به سطحی برسد که نیاز بازار داخلی را به‌ طور کامل پوشش دهد.»