اهمیت فعال‌شدن کریدور ریلی افغانستان-ایران-اروپا

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ اخیرا با حضور سرکنسول کشورمان در هرات و والی هرات، اولین محموله صادراتی افغانستان از مسیر کریدور ریلی افغانستان-ایران به مقصد ترکیه و اروپا راهی شد.

فعال‌سازی این کریدور با همکاری ایران، موجب رونق اقتصادی افغانستان می‌شود. این کریدور علاوه بر افزایش دسترسی کشورها به بازارهای بیشتر، پیامدهای راهبردی مهمی به ویژه برای ایران دارد که می‌تواند نقش و جایگاه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی آن را بیش از گذشته تقویت کند که در ادامه به مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌شود. 

تحقق هدف ریلی تهران-آنکارا

ترکیه و ایران در نظر دارند در سال ۲۰۲۵ حجم حمل‌ونقل ریلی بین دو کشور به یک میلیون تن برسد. چنین هدفی در نشست اخیر وزارت حمل‌ونقل ترکیه با همتایان ایرانی تعیین شد. اگرچه هدف آن‌ها احتمالا نشانه مثبتی برای رشد حمل‌ونقل ریلی به نظر می‌رسد اما دو کشور همان هدف را در سال ۲۰۲۱ تعیین نکردند. 

هرچند بخش ریلی فقط مورد توافق نبود که در دیدار دو هیات مورد بحث قرار گرفت اما ملموس‌ترین توافق بین دو کشور بود. به گفته اورال اوغلو، وزیر حمل‌ونقل ترکیه، حجم حمل‌ونقل ریلی بین دو کشور باید در سال ۲۰۲۵ به یک میلیون تن برسد. 

با این حال، این هدف چیز جدیدی نیست. پیش از این در سال۲۰۲۱، دو کشور توافق کردند که تبادل بار خود را به یک میلیون تن در سال افزایش دهند. این تقریبا دو برابر سال ۲۰۲۰ بود که ۵۶۴ هزار تن بار ریلی از مرزهای آن‌ها عبور کرد. 

در آن زمان، دلایلی وجود داشت که افزایش حجم حمل‌ونقل ریلی محقق شود. راه‌آهن ایران و افغانستان به تازگی افتتاح شده بود و همچنین برنامه‌هایی برای ارتباط مستقیم بین پاکستان و ترکیه نیز در دست اقدام بود اما خوش‌بینی در آن زمان زود بود. تسلط طالبان بر افغانستان و همچنین تنش‌های سیاسی ایران و غرب، به احتمال زیاد عاملی برای جلوگیری از رشد حمل‌و‌نقل ریلی در این مسیرها بودند اما رونق مسیر افغانستان ایران و ترکیه، باعث می‌شود که سال ۲۰۲۵، یک سال پیشرفت در حمل‌ونقل ریلی ترکیه و ایران باشد. 

اتصال به چین

در ماه نوامبر، چین یک سرویس ریلی به حیرتان، شهر مرزی افغانستان در نزدیکی ازبکستان راه‌اندازی کرد. قطارها ابتدا با عبور از قزاقستان و ازبکستان به افغانستان می‌رسند. اکنون، چین از مسیری کاملا جدید به افغانستان دسترسی دارد و از راه‌آهن نیز به عنوان روش اصلی استفاده می‌کند. 

قطار کانتینری از چونگ کینگ به سمت حیرتان حرکت و از قزاقستان و ازبکستان عبور کرد. مسیر جدید، تحویل سریع‌تر محموله‌ها را تضمین و هزینه‌های لجستیک را کاهش می‌دهد. اولین قطار با ۵۵ کانتینر تجهیزات ZTE در ۱۰ فوریه حرکت کرد. قطار از «خورگوس» قزاقستان و سپس ازبکستان عبور کرده و به مقصد نهایی خود خواهد رسید. 

انتظار می‌رود این سفر در شرایط پایدار سفر بین ۱۲ تا ۱۵ روز طول بکشد. این مسیر حمل‌ونقل کالا بین چین و افغانستان را قابل اطمینان‌تر می‌کند. حمل‌ونقل ریلی زمان تحویل را در مقایسه با حمل‌ونقل جاده‌ای ۳ تا ۵ روز کاهش می‌دهد. علاوه بر این، هزینه‌های لجستیک را تقریبا ۱۵ تا ۲۰ درصد کاهش می‌دهد. 

این مسیر به چین کمک خواهد کرد تا تدارکات باثبات به افغانستان و افزایش گردش کالا را افزایش دهد. این امر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا این کشور به دنبال گسترش ارتباطات تجاری خود بوده و کارشناسان بر این باورند که مسیر جدید، فرصت‌های اقتصادی را برای تجارت‌های افغانستان ایجاد خواهد کرد. پیش‌بینی می‌شود حجم محموله‌ها در ماه‌های آینده افزایش قابل توجهی داشته باشد. 

حمل‌ونقل کانتینری بین چین و افغانستان به طور فعال توسعه خواهد یافت. راه‌آهن جدید تجارت بین کشورها را کارآمدتر می‌کند و اتصال چین به ایران و ترکیه و در نهایت ترکیه را تسهیل می‌کند که یک جایگزین بالقوه برای کریدور میانی چندوجهی و پرهزینه است. 

مهم شدن هرات 

از سال ۲۰۲۰ و در راستای توسعه گسترده بندر چابهار، ساخت راه‌آهن چابهار-زاهدان در حال انجام است. برنامه‌ریزی شده که این خط آهن به داخل افغانستان گسترش یابد و به ولایت‌های نیمروز و قندهار برسد. اخیرا مقامات افغانستان از تکمیل بررسی‌های مهندسی برای ساخت راه‌آهن زرنج-قندهار خبر داده‌اند. این زیرساخت‌های یکپارچه، راه دیگری را برای ایران، در راستای دسترسی به افغانستان فراهم می‌کند و در عین حال ارتباط مستقیمی با هرات، یکی از بزرگترین و استراتژیک‌ترین شهرهای افغانستان ایجاد می‌کند. 

چشم‌انداز راهبردی بلندمدت تهران، هرات را به عنوان یک مرکز محوری برای مسیرهای ترانزیتی که آسیای غربی، مرکزی و شرقی را به هم متصل می‌کند، قرار می‌دهد. این چشم‌انداز از مفهوم کریدور راه‌آهن چین-قرقیزستان-تاجیکستان-افغانستان-ایران که معمولا به عنوان «جاده پنج کشور» نامیده می‌شود، نشات می‌گیرد. ایران پیش از این اجرای عملی، این چشم‌انداز را از طریق ساخت راه‌آهن خواف-هرات آغاز کرده که قرار است در سال ۲۰۲۵ به بهره‌برداری برسد. پس از تکمیل راه‌آهن، این مسیر از طریق آسیای مرکزی به کاشغر در چین ادامه خواهد یافت و مسافت تقریبی ۲۰۰۰ کیلومتر را طی می‌کند. 

برنامه ایران برای ایجاد یک کریدور حمل‌ونقل به چین از طریق افغانستان، ظرفیت تغییر توازن قوا در سیستم ترانزیت منطقه‌ای را به همراه دارد. چنین تحولی موقعیت تاجیکستان و قرقیزستان را که در حال حاضر در بن بست حمل‌ونقل قرار دارند و برای دسترسی به بازارهای جهانی به ازبکستان متکی هستند، تقویت می‌کند. 

کمرنگ کردن کریدور لاجورد 

کریدور ادعایی لاجورد از استان فاریاب شمالی افغانستان و تورقندی در استان هرات غربی آغاز می‌شود و به سمت غرب تا بندر ترکمن‌باشی خزر ترکمنستان ادامه می‌یابد و از آنجا محموله‌ها از طریق دریای خزر به باکوی آذربایجان و بندر تفلیس و باتومی در دریای سیاه گرجستان منتقل می‌شود. این کریدور قبل از اتصال به استانبول و اروپا، به قارص در شرق ترکیه متصل خواهد شد. 

در حالی که کریدور لاجورد یک پیشنهاد رویایی برای حذف ایران و برای پایان دادن به انزوای جغرافیایی افغانستان و بسیاری از کشورهای پس از فروپاشی شوروی در نظر گرفته می‌شد اما با مشکلات قابل‌ توجهی، از تامین مالی گرفته تا آشفتگی‌های سیاسی جاری در افغانستان همچنان دست پنجه نرم می‌کند. 

باید توجه داشت اتصال ریلی افغانستان به ترکیه از طریق ایران، چالش‌های کریدور زنگزور را ندارد و در مقایسه با آن، زمان انتقال محموله را کوتاه‌تر می‌کند. کریدور لاجورد به دلیل استفاده از روش‌های ترانزیتی جاده‌ای و دریایی با هزینه بالا مواجه است که اتصال جدید، این موانع را برطرف می‌کند.