۸ شیوه رشد تجارت ایران و الجزایر؛ شرکایی بالقوه بدون واسطه‌های غیررسمی

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ الجزایر کشوری در شمال قاره آفریقاست که از شمال به دریای مدیترانه، از شرق به تونس و لیبی، از جنوب به نیجر و مالی و از غرب به مراکش و صحرای غربی محدود می‌شود. با بیش از ۲.۳ میلیون کیلومتر مربع وسعت، این کشور بزرگ‌ترین کشور آفریقا و دهمین کشور پهناور جهان محسوب می‌شود.

الجزایر با جمعیتی بالغ بر ۴۵ میلیون نفر، از بازیگران مهم شمال آفریقا و یکی از اعضای تاثیرگذار اتحادیه آفریقا، اتحادیه عرب و جنبش عدم تعهد به شمار می‌آید. 

در سال‌های اخیر، جمهوری اسلامی ایران نگاه راهبردی‌تری به قاره آفریقا داشته است. ایران با تاکید بر توسعه روابط جنوب-جنوب، تلاش کرده ظرفیت‌های اقتصادی، فنی و سیاسی خود را با کشورهای آفریقایی به اشتراک بگذارد. برگزاری چندین دور اجلاس سران ایران و آفریقا در تهران نشان‌دهنده تمرکز بر این سیاست بوده و در این چارچوب، الجزایر یکی از گزینه‌های مهم در تعاملات ایران محسوب می‌شود. 

فاصله، مسیرها و چالش‌های تجاری با الجزایر 

الجزایر حدود ۴۵۰۰ کیلومتر با ایران فاصله دارد. نبود مرز زمینی مشترک باعث شده مسیرهای زمینی عملا از دستور کار خارج باشند. حمل‌ونقل دریایی از طریق بنادر جنوبی ایران به دریای عمان، عبور از کانال سوئز و ورود به دریای مدیترانه، امکان‌پذیر اما زمان‌بر و نیازمند زیرساخت‌های حمل‌ونقل دریایی مستمر است. حمل‌ونقل هوایی نیز به دلیل نبود پروازهای مستقیم و هزینه بالا فعلا محدود است. 

با این حال، با ایجاد کریدورهای مشترک حمل‌ونقل با مشارکت سایر کشورها یا راه‌اندازی خطوط دریایی منظم، امکان توسعه مبادلات تجاری وجود دارد؛ به‌ ویژه در حوزه کالاهای فنی، دارویی و مصالح صنعتی که ایران در آن‌ها مزیت دارد و الجزایر نیازمند واردات است. 

روابط سیاسی؛ از استقلال‌طلبی مشترک تا تبادل هیات‌های عالی‌رتبه 

روابط سیاسی ایران و الجزایر سابقه‌ای نسبتا پایدار و محترمانه دارد. الجزایر که خود تجربه‌ای سخت از استعمار فرانسه را پشت سر گذاشته، مواضعی نسبتا مستقل در جهان عرب دارد و این امر آن را به یکی از معدود کشورهای عربی تبدیل کرده که روابط خود را با ایران بر اساس منافع ملی خود تنظیم کرده است. 

نقطه عطفی در تاریخ روابط دو کشور، نقش میانجی‌گرانه الجزایر در حل بحران گروگان‌گیری سال ۱۳۵۹ و امضای «بیانیه الجزایر» است که هنوز در اسناد بین‌المللی به‌ عنوان سند پایان آن بحران ثبت است. 

در سال‌های اخیر و به‌ ویژه از زمان سفر رئیس‌ جمهور فقید جمهوری اسلامی ایران، آیت‌الله سید ابراهیم رئیسی به الجزایر در اسفند ۱۴۰۲، مسیر روابط دو کشور وارد فاز جدیدی شده است. در این سفر، چندین یادداشت تفاهم در حوزه‌های انرژی، فناوری، گردشگری، ارتباطات و ورزش امضا شد. این اسناد، نقشه راه همکاری‌های اقتصادی آینده را ترسیم کرده‌اند. 

دیپلماسی فعال؛ سفر عراقچی و تاکید بر توسعه روابط 

در ادامه این روند، سفر اخیر سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در فروردین ۱۴۰۴ به الجزایر، بار دیگر ضرورت عملیاتی شدن این تفاهم‌نامه‌ها را مورد توجه قرار داد. عراقچی در دیدار با عبدالمجید تبون، رئیس‌ جمهور الجزایر و احمد عطاف، وزیر خارجه این کشور، ضمن تقدیر از مواضع الجزایر درباره فلسطین، بر توسعه همکاری‌های اقتصادی، حمل‌ونقل، انرژی و همچنین تقویت همکاری‌های بین‌المللی تاکید کرد. 

وزیر خارجه الجزایر نیز در این دیدار با تمجید از روابط دوجانبه، ایران را «کشور دوم» برای الجزایر دانست و گفت: «در شرایط حساس منطقه‌ای، نیازمند تبادل دیدگاه و همگرایی با ایران هستیم.» 

آمار مبادلات و چشم‌انداز رشد 

بر پایه گزارش‌های رسمی، حجم مبادلات غیرنفتی ایران و الجزایر در سال گذشته به بیش از ۱.۱۳۴ میلیون دلار رسید که نسبت به سال قبل، رشد ۱۰۹ درصدی داشته است. مهم‌ترین کالاهای صادراتی ایران شامل محصولات فولادی، قیر و فرآورده‌های پتروشیمی بوده و در مقابل، چای و برخی محصولات کشاورزی از سوی الجزایر وارد ایران شده است. 

با وجود این پیشرفت، حجم کنونی تجارت دو کشور در مقایسه با ظرفیت‌های موجود، بسیار ناچیز است. الجزایر چهارمین کشور دارنده ذخایر گاز جهان و یکی از دروازه‌های مهم ورود به قاره آفریقاست. در مقابل، ایران نیز با توان صنعتی و دانش‌بنیان گسترده، ظرفیت تامین فناوری، دانش مهندسی، خدمات فنی و کالاهای صنعتی را دارد. 

فرصت‌هایی که نباید از دست رفت 

سرمایه‌گذاری ۵۰۰ میلیون دلاری شرکت چینی «جینگ‌دونگ استیل» در احداث کارخانه فولاد در ایالت «المسيله» در شرق الجزایر که روز دوشنبه (۱۲ خرداد ۱۴۰۴) اعلام شد، نشان‌دهنده عزم الجزایر برای جذب سرمایه‌گذاری از بلوک شرق و ایجاد تحولات صنعتی است. این رویداد، زنگ بیدارباشی برای فعالان اقتصادی ایرانی است که باید از این فضا بهره ببرند. 

الجزایر به‌ وضوح مسیر فاصله‌گیری از غرب و نزدیکی به شرق، از جمله چین، هند و ایران را انتخاب کرده است. عضویت در سازمان‌های بین‌المللی نظیر بریکس، شانگهای، عدم تعهد و تلاش برای ایجاد مناطق آزاد تجاری، بخشی از راهبرد کلان الجزایر در این مسیر است. 

روابط فرهنگی و تمدنی؛ اشتراکات اسلامی و ظرفیت دیپلماسی نرم 

ایران و الجزایر هر دو از کشورهای مسلمان، مستقل و دارای ریشه‌های تمدنی‌اند. مراکز علمی ایران، سال‌ها میزبان دانشجویان الجزایری در حوزه‌هایی چون پزشکی، مهندسی و زبان فارسی بوده‌اند. در مقابل، فرهنگ الجزایری نیز در نمایشگاه‌های فرهنگی و بین‌المللی ایران حضوری فعال داشته است. 

افزایش تعاملات دانشگاهی، گسترش آموزش زبان فارسی، تبادل هنرمندان و برگزاری هفته‌های فرهنگی متقابل، از جمله ابزارهایی هستند که می‌توانند دیپلماسی فرهنگی دو کشور را فعال‌تر و تاثیرگذارتر کند. 

مواضع مشترک؛ از غزه تا چندجانبه‌گرایی 

ایران و الجزایر مواضع مشابهی در بسیاری از موضوعات بین‌المللی دارند. از جمله هر دو کشور صراحتا علیه جنایات رژیم صهیونیستی در غزه موضع‌گیری کرده‌اند. این نزدیکی سیاسی در کنار اشتراکات استراتژیک، ظرفیت بزرگی برای اتحاد در مجامع بین‌المللی فراهم می‌آورد. 

در سوی دیگر، روابط پرتنش الجزایر با فرانسه که اخیرا با اخراج متقابل دیپلمات‌ها به اوج رسید، نشان می‌دهد که الجزایر در حال بازتعریف جایگاه خود در نظم جهانی است. این شرایط، پنجره‌ای استراتژیک برای تهران گشوده تا روابط اقتصادی خود را با الجزایر به سطحی بلندپروازانه برساند. 

در سال ۲۰۲۵، چین به بزرگ‌ترین شریک تجاری الجزایر تبدیل شده و با بیش از ۱۲ میلیارد دلار مبادله سالانه، جای کشورهای غربی به‌ ویژه فرانسه را گرفته است. روابط اقتصادی چین و الجزایر فراتر از تجارت کالا، شامل سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت، صنعت و فناوری نیز است. در حالی که اتحادیه اروپا و آمریکا همچنان مشتریان اصلی نفت و گاز الجزایر محسوب می‌شوند، نفوذ آن‌ها به‌ ویژه پس از تنش‌های سیاسی و استقلال‌طلبی بیشتر الجزایر، کاهش یافته است. اکنون الجزایر با تمرکز بر تنوع‌بخشی به شرکا، در حال حرکت به‌ سوی همکاری راهبردی با بلوک شرق از جمله چین، روسیه، هند و ایران است. 

روابط اقتصادی؛ ظرفیت‌های مغفول اما واقعی 

الجزایر از تولیدکنندگان بزرگ نفت و گاز آفریقاست. علاوه بر آن، صنایع پتروشیمی، ساخت‌وساز، دارو، فناوری آب و کشاورزی از جمله حوزه‌هایی‌اند که الجزایر به آن‌ها نیاز دارد. ایران در این حوزه‌ها به‌ ویژه در ارائه خدمات فنی و مهندسی، صادرات دارو، سیمان، کاشی، فولاد و تجهیزات صنعتی مزیت نسبی دارد. 

تا‌کنون روابط اقتصادی دو کشور در سطح بالقوه باقی مانده و رقم مبادلات بسیار پایین‌تر از ظرفیت‌هاست. نبود پرواز مستقیم، دشواری نقل‌وانتقال پول و ضعف در معرفی توانمندی‌های اقتصادی، از موانع اصلی‌اند. با این حال، ایجاد سازوکار بانکی، برگزاری نمایشگاه‌های تجاری مشترک و فعال‌تر شدن بخش خصوصی می‌تواند این وضعیت را دگرگون کند. 

چشم‌انداز مبادلات پولی و عضویت الجزایر در بریکس 

یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی میان ایران و الجزایر، نبود سازوکار بانکی فعال برای تسهیل مبادلات پولی است. تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران و نبود روابط بانکی مستقیم میان دو کشور، موجب شده بسیاری از مبادلات یا انجام نشود یا از طریق واسطه‌های ثالث با هزینه بالا صورت گیرد. 

با این حال، عضویت الجزایر در گروه بریکس که از ابتدای سال ۲۰۲۴ اجرایی شده، افق جدیدی برای همکاری‌های مالی و تجاری ایجاد کرده است. بریکس با هدف کاهش وابستگی به دلار و تقویت سازوکارهای مالی مستقل، در حال طراحی ابزارهایی چون ارز واحد، نظام پرداخت مشترک و بانک توسعه بریکس است که ایران نیز به‌ دنبال تعامل با آن‌هاست. همکاری ایران با اعضای بریکس ازجمله الجزایر، می‌تواند راهکاری برای عبور از نظام مالی سنتی غرب‌محور و تسهیل مبادلات منطقه‌ای باشد. 

در همین حال برای کاهش هزینه‌ها و افزایش امکان‌پذیری تجارت با الجزایر، راهکارهای زیر قابل توصیه است: 

فعال‌سازی تهاتر: با توجه به ظرفیت‌های دو طرف، ازجمله صادرات دارو، مصالح ساختمانی و تجهیزات صنعتی از ایران در برابر واردات مواد خام یا محصولات کشاورزی از الجزایر، تهاتر می‌تواند به‌ عنوان راهکار عملی استفاده شود. 

استفاده از ارزهای محلی یا ثالث: استفاده از دینار الجزایر، ریال ایران، یا ارزهای غیرتحریمی مانند درهم امارات یا یوان چین، از جمله گزینه‌های کاهش ریسک مالی در تبادلات است. 

ایجاد دفاتر نمایندگی اقتصادی: تاسیس اتاق مشترک بازرگانی، دفاتر تجاری فعال یا مناطق نمایشگاهی دائمی در هر دو کشور می‌تواند شناخت و اعتماد دو طرف را افزایش دهد. 

حمل‌ونقل دریایی ارزان‌تر: استفاده از بنادر جنوبی ایران برای صادرات به شمال آفریقا از طریق کانال سوئز، به‌ ویژه با بارهای ترکیبی یا همکاری منطقه‌ای (مثلا با عمان یا مصر)، می‌تواند هزینه‌ها را نسبت به ارسال هوایی یا استفاده از واسطه‌های اروپایی کاهش دهد. 

از سوی دیگر برای حضور موثر در بازار الجزایر، تجار و سرمایه‌گذاران ایرانی باید به چند نکته کلیدی توجه کنند: 

بازارشناسی دقیق: شناخت ساختار اقتصادی، قوانین گمرکی و تجاری الجزایر پیش از ورود ضروری است. حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی الجزایر می‌تواند شناخت اولیه ایجاد کند. 

ارتباط با بخش خصوصی الجزایر: بسیاری از پروژه‌های اقتصادی در الجزایر با مشارکت شرکت‌های نیمه‌دولتی یا خصوصی انجام می‌شود. ارتباط‌گیری مستقیم و معرفی توانمندی‌ها، موثرتر از روش‌های دولتی صرف است. 

استفاده از ظرفیت سفارت و رایزنی‌های اقتصادی: سفارت ایران در الجزیره و سایر نهادهای ذی‌ربط می‌توانند به تجار در دریافت اطلاعات، معرفی شرکای بالقوه و هماهنگی نمایشگاه‌ها کمک کنند. 

پرهیز از واسطه‌های غیررسمی: با توجه به ضعف زیرساخت‌های مالی رسمی، برخی واسطه‌ها پیشنهاد روش‌های غیرقانونی را می‌دهند. استفاده از مسیرهای رسمی و همکاری با نهادهای معتبر توصیه می‌شود. 

الجزایر با عضویت در بریکس، موقعیت ژئوپولیتیک شمال آفریقا و سیاست خارجی مستقل، شریک بالقوه مهمی برای ایران در حوزه‌های انرژی، صنعت، فناوری و تجارت است. گرچه موانعی چون فاصله جغرافیایی و مشکلات بانکی وجود دارد اما با سازوکارهایی چون تهاتر، استفاده از ارزهای ثالث، همکاری در چارچوب بریکس و تقویت حمل‌ونقل دریایی، این موانع قابل رفع است. 

حضور هدفمند بخش خصوصی ایران در الجزایر، نه‌ فقط راه را برای مبادلات اقتصادی دوجانبه هموار می‌کند، بلکه بخشی از راهبرد کلان ایران در «نگاه به جنوب جهانی» را نیز محقق خواهد ساخت. 

الجزایر، به‌ عنوان یک کشور مهم در شمال آفریقا، از ظرفیت‌های مهمی برای همکاری‌های چندجانبه با ایران برخوردار است. سفرهای اخیر مقامات عالی‌رتبه، مواضع مثبت مقامات الجزایری و همچنین ظرفیت‌های اقتصادی مکمل، همگی بیانگر ظرفیت بالای این روابط‌ هستند. در شرایطی که نظم جهانی در حال بازتعریف است، رابطه راهبردی ایران و الجزایر می‌تواند الگویی برای همکاری جنوب–جنوب در جهان اسلام و جهان در حال توسعه باشد.