خاموشی برق چگونه به امنیت غذایی ضربه می‌زند؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ چاه‌های کشاورزی، سال‌هاست به یکی از ارکان حیاتی تامین آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران تبدیل شده‌اند. در شرایطی که میزان بارندگی در دهه اخیر کاهش یافته و منابع آب سطحی نظیر رودخانه‌ها و سدها پاسخ‌گوی نیازهای بخش کشاورزی نیستند، چاه‌های آب با استخراج منابع زیرزمینی، نقشی کلیدی در استمرار تولید محصولات کشاورزی ایفا می‌کنند. 

در سال ۱۴۰۳، با تشدید ناترازی در تولید و مصرف برق، وزارت نیرو سیاست خاموشی گسترده‌ای را اجرا کرد که شامل چاه‌های آب کشاورزی نیز شد. خاموشی‌هایی که گاهی تا ۸ ساعت در روز به طول انجامیدند، فعالیت پمپ‌ها را مختل کرده و در بسیاری از مناطق موجب توقف کامل عملیات آبیاری شدند. 

نتیجه این وضعیت، کاهش حدود ۳۰ درصدی در تولید محصولات پاییزه بود؛ افتی که پیامد آن مستقیما در سفره خانوارها و بازار محصولات کشاورزی احساس شد.

کاهش آب، قطع برق و زوال زیرساخت‌ها

بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی اتاق اصناف کشاورزی، تخصیص آب به بخش کشاورزی در سال ۱۴۰۳ با کاهش ناگهانی از ۶۳ میلیارد متر مکعب به ۲۴ میلیارد متر مکعب رسید؛ رقمی که از افت ۶۰ درصدی حکایت دارد. در چنین شرایطی، استفاده از چاه‌ها به فقط گزینه پیش‌ روی کشاورزان تبدیل شد و در نهایت عملا دست آن‌ها را از آب کوتاه کرد.

علاوه بر کاهش تولید، اختلال در کارکرد چاه‌ها موجب آسیب جدی به تجهیزات پمپاژ و شبکه‌های برق‌رسانی محلی شد. موتورهای پمپ بر اثر نوسانات یا خاموشی‌های طولانی‌مدت دچار سوختگی یا فرسایش شدند و هزینه تعمیر یا تعویض آن‌ها فشار مضاعفی را به کشاورزان وارد کرد. 

اکنون نیز، این فرسایش زیرساختی، در کنار بی‌برنامگی در زمان‌بندی خاموشی‌ها، زنگ خطری جدی برای تاب‌آوری کشاورزی ایران در برابر مشکلات آینده به صدا درآورده است.

برق ارزان، قربانی خاموشی‌های اولویت‌دار

یکی از توجیهات ضمنی خاموشی چاه‌های کشاورزی، ارزان‌ بودن تعرفه برق این بخش نسبت به مصارف صنعتی و تجاری عنوان شده است. به بیان دیگر، در شرایط کمبود برق، این بخش به دلیل تعرفه پایین، در اولویت قطع قرار گرفته است. این در حالی است که سیاست اتخاذ شده، با اصول تامین امنیت غذایی و منافع بلندمدت کشور در تضاد آشکار قرار دارد.

امنیت غذایی، مقوله‌ای فراتر از محاسبات مالی کوتاه‌مدت است. عدم اولویت‌دهی به برق‌رسانی در کشاورزی، موجب کاهش تولید، افزایش قیمت مواد غذایی، وابستگی بیشتر به واردات و در نهایت، تضعیف بنیان‌های اقتصاد مقاومتی می‌شود. در چنین شرایطی، ارزان بودن تعرفه برق نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن حیاتی‌ترین نیاز بخش کشاورزی باشد.

خاموشی چاه‌ها؛ تهدید مستقیم علیه امنیت غذایی

در کشوری که کشاورزی نه فقط شغل اصلی میلیون‌ها نفر، بلکه یکی از محورهای استقلال اقتصادی است، خاموشی چاه‌ها را باید بیش از یک مساله فنی و صرفا مدیریتی تلقی کرد. این خاموشی‌ها در واقع نشان‌دهنده فقدان درک جامع از پیوند بین انرژی، آب و غذا در سطح سیاست‌گذاری است. زنجیره‌ای که با قطع یکی از حلقه‌های آن، کل سیستم دچار اختلال می‌شود.

نکته نگران‌کننده آن است که خسارت‌های وارد شده فقط به یک فصل یا یک محصول محدود نمی‌شود. با از کار افتادن چاه‌ها در دوره کشت، بذرها خشک می‌شوند، بازدهی کاهش می‌یابد و در صورت تداوم، حتی خاک حاصلخیز نیز از بین می‌رود. چنین روندی به مرور زمان، مناطق وسیعی را به زمین‌های بایر تبدیل می‌کند.

جای خالی برنامه‌ریزی بین ‌وزارتی

یکی از ضعف‌های بنیادین در مدیریت خاموشی برق در چاه‌های کشاورزی، نبود هماهنگی بین وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی است. در حالی‌ که هر یک از این وزارتخانه‌ها از منظر تخصصی خود تصمیم‌گیری می‌کنند، نبود یک نهاد میان‌بخشی که بتواند تعارض‌های این‌چنینی را حل کند، موجب تصمیم‌گیری‌های جزیره‌ای شده است.

این خلا ساختاری، نه فقط در موضوع برق، بلکه در بسیاری از مسائل مرتبط با منابع طبیعی، تولید غذا و امنیت زیست‌محیطی کشور به چشم می‌خورد. امروز، خاموشی چاه‌ها صرفا یک نمونه از این ناهماهنگی است که اگر اصلاح نشود، در آینده با مسائل مشابهی در حوزه‌های دیگر نیز مواجه خواهیم شد.

راه‌حل چیست؟

رفع مساله خاموشی چاه‌های کشاورزی نیازمند چند اقدام فوری و چند راهبرد بلندمدت است. در کوتاه‌مدت، تعیین سهمیه مشخص و اولویت‌دار برق برای چاه‌های فعال در دوره کشت، یکی از الزامات حیاتی است. اطلاع‌رسانی دقیق و زمان‌بندی شفاف خاموشی‌ها نیز می‌تواند به کشاورزان در مدیریت منابع و برنامه‌ریزی کمک کند.

در بلندمدت، حرکت به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر، به ‌ویژه انرژی خورشیدی برای تامین برق چاه‌ها، راهی مطمئن برای کاهش وابستگی به شبکه سراسری و جلوگیری از مسائل مشابه در آینده خواهد بود. سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین مدیریت آب و افزایش بهره‌وری آبی نیز باید در دستور کار قرار گیرد.

در مجموع، مشکل خاموشی برق چاه‌های کشاورزی در سال ۱۴۰۳، بیش از آن‌که یک مساله جدی در حوزه انرژی باشد، نمادی از مدیریت ناهماهنگ و غفلت از نقش راهبردی کشاورزی در امنیت ملی است. در حالی ‌که تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی فشار مضاعفی به کشاورزان وارد کرده، قطع برق حیاتی‌ترین ابزار تامین آب، آینده کشاورزی کشور را با تهدید جدی مواجه کرده است. از همین‌رو اگر سیاست‌گذاران نتوانند به راهکاری عملی در این زمینه برسند، امنیت غذایی کشور در آینده‌ای نه چندان دور، با مشکل مواجه خواهد شد.