ارتقای تاب‌آوری مراکز اقتصادی کشور در گرو تحول در پدافند غیرعامل

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ پدافند غیرعامل مجموعه‌ای از اقدامات غیرنظامی است که با هدف کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی، حساس و مهم کشور در برابر تهدیدات طراحی می‌شود. در جهان پرمخاطره امروز، مراکز اقتصادی به‌ عنوان ستون فقرات هر کشور، از اهداف اصلی تهدیدات نظامی، سایبری، تروریستی و حتی بلایای طبیعی محسوب می‌شوند.

در ایران، با توجه به فشار‌های خارجی، تحریم‌ها و موقعیت ژئوپلتیکی حساس، ضرورت توجه ویژه به پدافند غیرعامل اقتصادی، بیش از پیش احساس می‌شود؛ چیزی که در جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و حتی قبل از آن یعنی انفجار بندر شهید رجایی مشخص شد. بدون آن که پدافندی غیرعامل چنین چیزی را تدبیر و انجام داده باشد.

مراکز اقتصادی شامل بانک‌ها، بورس‌ها، کارخانجات بزرگ، پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها، گمرک‌ها، بنادر تجاری، شرکت‌های تولیدی کلان، مناطق آزاد اقتصادی و دیگر مراکزی هستند که نقش مستقیم در تولید، توزیع، تجارت و گردش مالی کشور دارند؛ آسیب به هر یک از این مراکز می‌تواند تبعات زنجیره‌ای بر تولید ملی، اشتغال، معیشت مردم و امنیت اقتصادی کشور داشته باشد.

تهدیدات علیه مراکز اقتصادی

در حوزه پدافند غیرعامل، تهدیدات علیه مراکز اقتصادی را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد: 

تهدیدات سایبری: نظیر حمله به شبکه بانکی، بورس یا زیرساخت‌های فناوری اطلاعات می‌تواند به اختلال گسترده منجر شود. مانند حمله به بانک سپه و تهدید حمله به بانک مرکزی.

تحریم‌ها و جنگ اقتصادی: ایجاد محدودیت در دسترسی به منابع مالی، کالا و تکنولوژی که مردم ایران بسیار آن را تجربه کرده‌اند.

حملات فیزیکی یا خرابکارانه: نظیر آسیب به مراکز انرژی، پالایشگاه‌ها یا بنادر.

بلایای طبیعی: زلزله، سیل یا خشکسالی که می‌تواند زیرساخت‌های کلیدی را دچار اختلال کند. 

بی‌ثباتی داخلی و ناآرامی‌ها: اعتراضات یا اختلالات داخلی می‌تواند مراکز تولیدی و اقتصادی را فلج کند.

وضعیت موجود پدافند غیرعامل اقتصادی در ایران 

طی سال‌های اخیر، اقدامات پراکنده‌ای در حوزه پدافند غیرعامل اقتصادی از جمله تدوین برخی آئین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌ها توسط سازمان پدافند غیرعامل، اجرای رزمایش‌های محدود در حوزه بانک‌ها یا انرژی و توجه به پایداری برخی زیرساخت‌ها در طرح‌های توسعه‌ای انجام شده است.

با این حال، هنوز چالش‌هایی جدی اعم از نبود نگاه جامع و بین‌سازمانی، کمبود سرمایه‌گذاری در ایمن‌سازی مراکز اقتصادی، ضعف در فرهنگ‌سازی و آموزش مدیران اقتصادی نسبت به تهدیدات جدید، عدم بهره‌گیری کامل از فناوری‌های نوین برای تاب‌آوری اقتصادی و عدم آموزش مردم برای همکاری و کمک به ایجاد مانع برای مقابله با جاسوسان باقی است. 

راهکار‌های پیشنهادی برای ارتقای تاب‌آوری اقتصادی

برای کاهش آسیب‌پذیری مراکز اقتصادی، مجموعه‌ای از اقدامات کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت باید انجام داد.

اقدامات کوتاه‌مدت: باید اقداماتی همچون ارزیابی ریسک جامع برای شناسایی آسیب‌پذیری‌های فیزیکی و سایبری در تمامی مراکز اقتصادی مهم، برگزاری رزمایش‌های منظم با سناریو‌های واقعی تهدید (قطع اینترنت، حمله سایبری، ناآرامی داخلی) و تهیه و به‌روز‌رسانی طرح‌های اضطراری برای حفظ تداوم فعالیت اقتصادی در بحران انجام شود.

اقدامات میان‌مدت: در این راستا باید اقداماتی همچون ایجاد سامانه یکپارچه پدافند اقتصادی برای هماهنگی بین بانک مرکزی، وزارت اقتصاد، وزارت صمت و دیگر نهادها، تقویت شبکه مالی داخلی برای کاهش وابستگی به دلار و نظام سوئیفت و توسعه ذخایر راهبردی کالا و انرژی در مکان‌های امن و پراکنده در مکان‌های کوچک‌تر یا انتقال برخی مهم‌ترین ذخایر به انبار‌های زیر زمین انجام شود.

اقدامات بلندمدت: در این راستا باید اقداماتی همچون طراحی و اجرای زیرساخت‌های اقتصادی مقاوم در برابر تهدیدات طبیعی و انسانی، بومی‌سازی فناوری‌های کلیدی اقتصادی نظیر سیستم‌های پرداخت، بانکداری، کنترل صنعتی و گسترش فرهنگ تاب‌آوری اقتصادی در بدنه دولت، بخش خصوصی و مردم انجام شود.

تجارب بین‌المللی در پدافند غیرعامل اقتصادی

آلمان: وجود یک راهبرد ملی پدافند غیرعامل که شامل انرژی، تجارت و لجستیک می‌شود در این کشور تاثیرگذار بود. همچنین اقداماتی نظیر پشتیبانی دولت از شرکت‌ها برای مقاوم‌سازی دیجیتال و تقویت ذخایر راهبردی گندم، نفت و دارو در این کشور انجام گرفت.

کره جنوبی: با توجه به تهدیدات مستمر از سوی کره شمالی، کره جنوبی سیستم شبکه بانکی و مالی کاملا مستقل داخلی طراحی کرده است. ایجاد مراکز اقتصادی زیرزمینی و مقاوم در برابر بمباران و رزمایش‌های دوره‌ای برای قطع کامل برق یا حمله سایبری، نمونه‌هایی از اقداماتی هستند که این  کشور انجام داد.

سوئیس: یکی از پیشرفته‌ترین کشور‌ها در حوزه پدافند غیرعامل، سوئیس است. ایجاد پناهگاه‌های زیرزمینی چندمنظوره در شهر‌ها که مراکز تجاری و بانک‌ها را نیز پوشش می‌دهند و تاکید ویژه بر آموزش عموم مردم برای مقابله با بحران اقتصادی یا حملات، از نمونه اقداماتی هستند که این کشور انجام داده است. 

نقش بخش خصوصی در پدافند غیرعامل اقتصادی 

با توجه به این که بخشی از اقتصاد ایران در اختیار شرکت‌های خصوصی و نیمه‌خصوصی است، موفقیت پدافند غیرعامل اقتصادی بدون مشارکت جدی این بخش ممکن نیست. در همین راستا پیشنهاد می‌شود که اقداماتی همچون تشویق سرمایه‌گذاری در ایمن‌سازی زیرساخت‌ها از طریق معافیت‌های مالیاتی، ارائه بسته‌های آموزشی در حوزه امنیت اقتصادی برای مدیران صنایع و الزام شرکت‌های بزرگ به تهیه طرح‌های مدیریت بحران و تداوم کسب‌وکار انجام بگیرد. 

در شرایط ژئوپلتیکی خاص ایران و با وجود تحریم‌ها و تهدیدات خارجی، اقتصاد کشور نیازمند سازوکار‌هایی برای افزایش تاب‌آوری است. پدافند غیرعامل اقتصادی یک الزام حیاتی برای کاهش تبعات بحران‌های احتمالی است. با الگوبرداری از کشور‌های موفق، بهره‌گیری از ظرفیت علمی داخلی و تدوین سیاست‌های کلان، می‌توان مراکز اقتصادی ایران را به سطحی از ایمنی رساند که در برابر تهدیدات پایدار بمانند.

در جنگ ۱۲ روزه اخیر مشخص شد در حوزه پدافند غیرعامل در این سال‌ها خوب عمل نکرده‌ایم و نیازمند اصلاح ساختار و تغییر رویه در این حوزه مهم استراتژیک هستیم.