چرا ارمنستان خواستار خرید گاز ایران شد؟

به گزارش خبرنگار اقتصاد معاصر؛ در روزهای اخیر و پس از سفر مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران به ایروان، این کشور خواستار واردات گاز از ایران شده است.

گئورگ پاپویان، وزیر اقتصاد ارمنستان در این‌باره گفت: «ارمنستان برای پاسخ به نیازهای فوری خود، از ایران درخواست واردات گاز کرده است.» 

قفقاز جنوبی که از دو سوی آذربایجان و ترکیه در تحریم اقتصادی قرار دارد، شدیدا به واردات گاز برای تامین نیازهای مصرفی و تولید برق خود وابسته است. در واقع، امنیت انرژی ارمنستان عمیقا تحت تاثیر وابستگی‌ها و همکاری‌های منطقه‌ای آن، به ویژه در مورد واردات گاز طبیعی از روسیه و ایران است. با وجود پیشرفت‌ در انرژی‌های تجدیدپذیر، به ویژه افزایش قابل توجه در تولید انرژی خورشیدی، ارمنستان همچنان برای نیازهای انرژی خود شدیدا به این منابع خارجی وابسته است.

البته قرارداد مبادله انرژی با ایران، پویایی انرژی وابسته به یکدیگر را نشان می‌دهد که در آن برق تولید شده در ارمنستان با گاز طبیعی ایران مبادله می‌شود.

براساس داده‌های «قفقاز واچ»، ارمنستان به عنوان کشوری که فاقد ذخایر گاز طبیعی است، با واردات گاز طبیعی از روسیه و ایران، تقاضای داخلی را برآورده می‌کند. گاز طبیعی وارداتی از روسیه برای توزیع به خانوارها، سازمان‌های صنعتی، سیستم انرژی (برق) و سایر مصرف‌کنندگان در نظر گرفته شده است. گاز طبیعی وارداتی از ایران برای تولید برق بر اساس قرارداد مبادله انرژی بین نیروگاه حرارتی دولتی ایروان (YTPP) و ایران در نظر گرفته شده است. نیروگاه‌های حرارتی از گاز طبیعی برای تولید برق استفاده می‌کنند که بخش جدایی‌ناپذیری از سبد انرژی ارمنستان است. با این حال، این کشور به طور کامل به منابع گاز طبیعی برای تولید برق وابسته نیست و تولید برق خورشیدی در حال افزایش است.

راهبرد انرژی ایروان

در راستای «استراتژی توسعه بخش انرژی تا سال ۲۰۴۰» که در سال ۲۰۲۱ تصویب شد، ارمنستان قصد دارد تا منابع انرژی خود را متنوع، شبکه برق خود را مدرن، انتقال به ساختار بازار آزاد را تسریع، منابع انرژی تجدیدپذیر را افزایش و به سرمایه‌گذاری در انرژی هسته‌ای ادامه دهد. ساختار انرژی ارمنستان با کشورهای منطقه متفاوت است؛ این کشور تقریبا همه سوخت‌های فسیلی خود (به‌ ویژه گاز طبیعی) را از روسیه وارد می‌کند؛ البته ظرفیت بالایی برای تولید انرژی برق‌آبی و هسته‌ای دارد. تا سال ۲۰۲۱، تقریبا ۴۴ درصد از تولید برق ارمنستان از گاز طبیعی، ۳۰ درصد از برق‌آبی و سایر منابع تجدیدپذیر و ۲۶ درصد از انرژی هسته‌ای بوده است.

همچنین، ارمنستان هدف خود را تولید ۶۶ درصد از برق خود از منابع انرژی تجدیدپذیر تا سال ۲۰۳۶ تعیین کرده است. در این راستا، تقریبا ۹۵۰ مگاوات انرژی خورشیدی، ۵۰۰ مگاوات انرژی بادی و نیروگاه‌های برق آبی کوچک و بزرگ برنامه‌ریزی شده است. بدون تردید شرکت‌های بین‌المللی انرژی مانند «مصدر» و بانک سرمایه‌گذاری اروپا از این پروژه‌ها حمایت سرمایه‌گذاری می‌کنند.

نیروگاه خورشیدی ماسریک-۱، یکی از پروژه‌های مهم این کشور، نمونه‌ای عینی از چشم‌انداز انرژی تجدیدپذیر ارمنستان است. این پروژه با همکاری شرکت عربستانی به عنوان بزرگترین نیروگاه خورشیدی ارمنستان، حدود یک سال‌ونیم پس از آغاز ساخت‌وساز در نوامبر ۲۰۲۳، وارد مرحله تولید شده است.

بزرگترین نیروگاه خورشیدی ارمنستان با ظرفیت ۶۲ مگاوات در شهر ماسِریک در استان گِغارکونیک واقع شده و برق تولیدی آن تحت یک قرارداد خرید بلندمدت برق به دولت فروخته می‌شود. این دستاورد، ظرفیت انرژی خورشیدی نصب‌شده ارمنستان را که تا پایان سال ۲۰۲۴ به ۴۸۵ مگاوات رسید، افزایش می‌دهد و راه را برای دستیابی به هدف افزایش سهم انرژی خورشیدی در ترکیب برق خانگی به ۱۵ درصد تا سال ۲۰۳۰ هموار می‌کند.

تا پایان سال گذشته (۲۰۲۴)، ارمنستان ۷۲ پروژه انرژی خورشیدی عملیاتی و ۴۷ پروژه دیگر در دست ساخت داشت که با ورود به مرحله تولید، ظرفیت کل انرژی خورشیدی ارمنستان را به ۵۷۷ مگاوات خواهد رساند.

علاوه بر این، دولت یک برنامه جامع صرفه‌جویی انرژی در بخش‌های کشاورزی، صنعت و خدمات را برای ارتقای بهره‌وری انرژی راه‌اندازی کرده که هدف آن صرفه‌جویی تقریبا ۹۳۱ هزار تن معادل نفت تا سال ۲۰۳۰ است.

با وجود این گذار سبز، انرژی هسته‌ای همچنان جایگاه مهمی در استراتژی امنیت انرژی ارمنستان دارد. با وجود انتقادات بین‌المللی از ایمنی آن، نیروگاه هسته‌ای «متسامور» متعلق به دوران شوروی در حال حاضر تقریبا یک‌چهارم از نیازهای برق کشور را برآورده می‌کند. این تاسیسات با ظرفیت ۴۴۰ مگاوات تا سال ۲۰۲۶ تمدید شده و پس از آن ۱۵۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری برای نوسازی و ادامه فعالیت آن تا سال ۲۰۳۶ انجام می‌شود. هرچند ارمنستان قصد دارد این نیروگاه را در آینده تعطیل کند اما انرژی هسته‌ای را برای دوره گذار ضروری می‌داند. این کشور همچنین تمایل به کاربست فناوری‌های راکتورهای مدولار کوچک (SMR) دارد.

موقعیت جغرافیایی ارمنستان، آن را به یک بازیگر راهبردی در همکاری‌های انرژی منطقه‌ای تبدیل کرده است. این کشور در مرکز کریدورهای انرژی روسیه، ایران و گرجستان قرار دارد و جریان انرژی را از طریق خطوط برق و خطوط لوله گاز طبیعی موجود فراهم می‌کند. زیرساخت‌ها برای تبادل برق غیرهمزمان با گرجستان به عنوان بخشی از پروژه «کریدور انرژی شمال-جنوب» در حال توسعه هستند و اتحادیه اروپا از این پروژه‌ها حمایت مالی می‌کند.

در این میان، روابط انرژی ارمنستان با ایران نیز مهم است. توافق‌نامه‌های مبادله گاز طبیعی و برق بین طرفین در حال اجرا است و پروژه‌های برق آبی جدید، مانند سد مغری برنامه‌ریزی شده بر روی رودخانه ارس، در دستور کار قرار دارند.

ملاحظات ژئوپلیتیکی

از نظر منطقه‌ای، ارمنستان در پلتفرم‌های انرژی چندجانبه مانند شورای انرژی برق کشورهای مستقل مشترک‌المنافع و سازمان همکاری اقتصادی دریای سیاه حضور دارد. هرچند مرزهای بسته آن با آذربایجان و ترکیه، ادغام منطقه‌ای آن را محدود می‌کند اما مبادلات انرژی مرزی با گرجستان و ایران تا حدی آن را جبران می‌کند. ارمنستان در تابستان برق صادر و در زمستان واردات دارد و از طریق این مشارکت‌ها، قادر به مدیریت‌ عدم تعادل‌های فصلی انرژی و تلاش برای تضمین امنیت عرضه است.

ارمنستان تقریبا ۹۲ درصد از نیاز گازی خود را از روسیه و بقیه را از ایران وارد می‌کند. این کشور کوچک اما راهبردی قفقاز، برای تعریف نقش خود در بازار انرژی چاره‌ای جز متنوع‌سازی منابع وارداتی خود ندارد. البته با توجه به تیره شدن روابط ایراون و مسکو، ارامنه این احتمال را در نظر می‌گیرند که در آینده روسیه از این کارت به عنوان اهرم فشار استفاده کند، به طوری که اخیرا، این کشور خواستار ترانزیت گاز ترکمنستان از طریق ایران به این کشور شده بود.

باید توجه داشت که ارمنستان برای تامین بیش از ۷۳ درصد از نیازهای انرژی خود به واردات از خارج از کشور متکی است و این امر این کشور را در برابر نوسانات و اهداف سیاسی آسیب‌پذیر می‌کند.

براساس گزارش موسسه راهبردی «آرام مانوکیان»، ارمنستان باید به دنبال ایجاد تعادل بین امنیت انرژی، مقرون‌به‌صرفه و پایداری آن باشد. این موسسه پیشنهاد می‌دهد که ارمنستان باید به دنبال تنوع‌بخشی به منابع واردات و بهره‌برداری از مشارکت با ایران و ترکمنستان برای کاهش واردات گاز روسیه باشد، استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر، به ویژه انرژی خورشیدی، بادی و زمین گرمایی را گسترش دهد و همچنین بخش حمل‌ونقل و گرمایش ضمن دستیابی به بهره‌وری انرژی، برقی شوند. 

در مجموع، ارمنستان با کاهش وابستگی خود به روسیه، درپی افزایش تاب‌آوری اقتصاد خود است. البته نباید از تهدیدهای این موضوع نیز غافل شد، زیرا باعث نگرانی شدید مسکو نیز خواهد شد.

روسیه به عنوان نخستین شریک اقتصادی ارمنستان نقش مهمی در تامین کالاهای اساسی و ارسال حواله‌های ارزی ارامنه ساکن در این کشور دارد که در صورت تشدید روابط، می‌تواند به عنوان اهرم فشار روس‌ها عمل کند.

همچنین، کاهش وابستگی به گاز روسیه می‌تواند راه را برای صادرات گاز جمهوری آذربایجان در صورت تدوام روابط دوجانبه هموار کند که این امر نیز به معنی پاس گل بزرگ برای باکو و آنکارا بوده و در واقع اقتصاد ارمنستان را به گروگان آن‌ها در می‌آورد.